ચાલતી પટ્ટી

" જિંદગીમાં જીતની સૌથી સારી તૈયારી એ છે કે આજે સારું કામ કરો.● ‘વિષાદ’ પણ એક યોગ છે. ● એક કામ શરુ કરી લીધા પછી અસફળતાનો ડર ના રાખો, ● અને કામને અધવચ્ચે છોડો પણ નહીં. ● સફળ લોકો કોઈ અલગ કામ નથી કરતા, ● બસ, તે કાંઈક અલગ રીતે કામ કરે છે... ● કોઈ પણ વ્યક્તિ તમને તમારી મરજી વિરુદ્ધ લઘુતાગ્રંથિનો અનુભવ ના કરાવી શકે."

28 ફેબ્રુઆરી 2021

સફળ થવું છે ?

 સફળ થવું છે ?

હા...તો સફળ થતાં પહેલાં એ તો જાણી લઈએ કે સફળતા એટલે શું ?
સફળતા એટલે શું?


  • સફળતા = પૈસો?
  • સફળતા = બેંક-બેલેન્સ?
  • સફળતા = સત્તા, હાઈ-સ્ટેટસ્?
  • સફળતા = મનગમતી વસ્તુઓને મેળવી લેવાની તાકાત?

આ ચાર બાબત હોય એ માણસ સફળ માણસ કહેવાય? હા, દુનિયાદારીની દ્રષ્ટિએ એ માણસ જરૂર સફળ કહેવાય કારણ કે સારી  જોબ, સારું સ્ટેટ્સ, સારી પ્રતિષ્ઠા, આ બધી મહત્ત્વની બાબતો છે, જીવનનાં ભૌતિક સુખો, બાહ્ય સુખો મેળવવા માટે એ ચોક્કસપણે જોઈએ જ છે.

પરંતુ સફળતા એટલે  માત્ર બાહ્ય  સુખ નહીં -

  • પૈસાથી મળતું સુખ છે બાહ્ય-સુખ.
  • મનગમતી વસ્તુઓ મેળવવાની તાકાત છે બાહ્ય-સુખ.
  • સારી જોબ અને પ્રતિષ્ઠા આપે છે બાહ્ય, ભૌતિક સુખ.
  • ગાડી,બંગલા,નોકર-ચાકર, સારું બેંક-બેલેન્સ આપે છે ભૌતિક સુખ.

આ ભૌતિક વસ્તુઓ આંતરિક સુખ આપી શકે?
આ આંતરિક સુખ એટલે શું?

  • જે પૈસાથી ખરીદી શકાતું નથી.
  • જે સારી જોબ, પ્રતિષ્ઠાથી મેળવી શકાતું નથી.
  • જે હાઈ-સ્ટેટ્સથી મેળવી શકાતું નથી.
  • જે અપેક્ષાઓ પાછળ દોડવાથી મેળવી શકાતું નથી.

આંતરિક જીવનમાં સુખ, શાંતિ, આનંદ અને સંતોષ હોવાં જરૂરી છે અને એ છે આંતરિક સુખ. 

આમ,
  • સફળતા = સારા સંબંધો, સુખી પરિવાર.
  • સફળતા = પરિશ્રમથી મેળવેલી સંપત્તિ.
  • સફળતા = પરોપકારી વૃત્તિ, નૈતિકતા, આધ્યાત્મિકતા
  • સફળતા = લક્ષ્યપ્રાપ્તિ.

સફળતાને પ્રાપ્ત કરવા માટે જરૂરી છેઃ-
સફળતાનાં આ સાત સોનેરી સૂત્રો--

    1. જીવનમાં એક લક્ષ્ય હોવું જરૂરી છેઃ-

આપણે આપણને પૂછીએ કે મારા જીવનનું લક્ષ્ય શું છે, મારે મારા જીવનમાં શું પ્રાપ્ત કરવાનું છે?

    2. લક્ષ્યપ્રાપ્તિનો અભિગમ પોઝિટિવ હોવો જોઈએ.
પોઝિટિવ વિચારો, પોઝિટિવ બોલો અને પોઝિટિવ કાર્ય કરો.
તમારા વિચારો, શબ્દો અને કાર્ય વચ્ચે સંવાદિતા હોવી જોઈએ. 
પોઝિટિવ અભિગમ આપે છે, કરેંગે યા મરેંગેનો જુસ્સો-જોશ.

એક સફળ વ્યક્તિત્વની કહાણીઃ-

સફળ થવું છે?
   

    એમનું નામ છે નિક...

    નિક વુજીસિસ... ... ...એમને જન્મજાત શારીરિક ખામી છે,
    જેનું નામ છે, Melancholia-Life without Limbs-
    જન્મથી જ હાથ-પગ ન હોય એવી એ ખામી છે.
    આમ છતાં, આજે દુનિયાભરમાં તેમનું નામ છે,
    તેઓ એક ઑસ્ટ્રેલિયન-અમેરિકન મોટિવેશનલ સ્પીકર છે.
    તેઓ કહે છે,

જે લોકોએ કાંઈક સિદ્ધિ મેળવી છે, મહાન બન્યાં છે, તેમાંનાં મોટાભાગનાં જીવનમાં સમસ્યાઓ, અવરોધો હતા જ પરંતુ તેમના પોઝિટિવ અભિગમને લીધે તેમણે સફળતા પ્રાપ્ત કરી લીધી.

તેમની પ્રેરક વાતો તેમણે તેમના પુસ્તક 'અનસ્ટોપેબલ' માં લખી છે.

    3. આત્મવિશ્વાસથી છલોછલ રહો.
તમારી તાકાતને ઓળખો, તમારી અંદર રહેલી શક્તિઓને ઓળખો અને એ પછી એ દિશામાં આગળ વધશો તો તમે હંમેશાં આત્મવિશ્વાસથી છલોછલ ભરેલા રહેશો.
 

તમે જાણો છો આ વ્યક્તિત્વને?

 

સફળ થવું છે?
     

આ છે અરુણિમા સિન્હા...સફળતાની અનેરી કહાણી


એમની સાથે અત્યંત કરુણ ઘટના ઘટી. એક રાત્રે ટ્રેનમાં પ્રવાસ કરતી વખતે મધરાતે ટ્રેનમાં ચડેલા કેટલાક લૂંટારાઓની સાથે થયેલા સંઘર્ષમાં તેઓ તેમની લાતથી ચાલતી ટ્રેને બહાર ફેંકાઈ ગયાં અને તે પછી તે અકસ્માતમાં તેમનો એક પગ તેમણે ગુમાવ્યો. 


અહીંથી તેમના સંઘર્ષની કહાણી શરૂ થઈ. અને તે પછી તેમના પોતાના સાહસ, શ્રદ્ધા અને ઇશ્વરકૃપાથી તેમણે વિશ્વના સર્વોચ્ચ શિખર એવરેસ્ટને સર કરી બતાવ્યું અને એક સૌ પ્રથમ વાર એવરેસ્ટ સર કરનાર એક વિકલાંગ મહિલા તરીકેનું બહુમાન મેળવ્યું. તે પછી તો સમગ્ર વિશ્વમાં અનેક ઍવૉર્ડથી તેમને નવાજવામાં આવ્યાં.


તેમની સફળતાનું રહસ્ય છે તેમનામાં ભરેલો અખૂટ વિશ્વાસ. 
તેમને માટે શ્રી રતન તાતા લખે છે, ' જે પરિસ્થિતિઓમાં અન્યોએ ચોક્કસ પરાજય સ્વીકારી લીધો હોત તેમાં અરુણિમાએ પોતાની દ્દઢતા અને વીરતાનો પરિચય આપ્યો.'


અરુણિમા સિન્હાના અદ્દભુત સાહસની વાતો જાણવા માટે તો તમારે તેમણે લખેલું પુસ્તક Born Again on the Mountain(પેગ્વિન પ્રકાશન) વાંચવું રહ્યું. તે પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં ભાવાનુવાદ કર્યો છે સુધા મહેતાએ. 'વિશ્વાસનું એવરેસ્ટ' નામના આ પુસ્તકના પ્રકાશક છે, ગૂર્જર સાહિત્ય પ્રકાશન.


    4. તમારા કાર્યમાં ઇમાનદારી રાખો અને યોગ્ય દિશામાં મહેનત કરો.
'ઇમાનદારી એ સફળતાની કૂંચી છે'. સફળતાના શિખર સુધી પહોંચવા માટે દરેક પગલે મહેનત કરવી જરૂરી હોય છે. ઇમાનદારીપૂર્વકની મહેનત તમને સફળતાની સાથે સજ્જનતાની ભેટ આપશે. જો સફળતાની સાથે સાથે સજ્જનતામાં પણ વધારો થતો રહે તો જીવનમાં ખુશી અને આનંદ, સુખ વધશે. 


    5. દરેક પરિસ્થિતિમાં ખુશ રહો
તમારી આંતરિક ખુશી અને સંતોષ તમને વધુ પોઝિટિવ, વધુ ઉત્સાહી અને વધુ ઊર્જાવાન બનાવશે. બાહ્ય ભૌતિક વસ્તુઓમાં આનંદ અને ખુશી શોધવાને બદલે તમારી અંદર છુપાયેલી ખુશીને શોધી કાઢો. ભવિષ્ય્ની ચિંતા છોડીને વર્તમાન ક્ષણમાં જીવો અને તેમાં ખુશ રહેતા શીખો.
કોરોનાના ભયંકર જંગ વચ્ચે પણ આખી દુનિયાએ પોતાની રીતે ખુશ રહેવાના પોઝિટિવ રસ્તા શોધી કાઢ્યા એ આપણે જોયું અને અનુભવ્યું.  એ રીતે ઘરમાં, બહાર,નોકરી-ધંધામાં, અભ્યાસમાં, અને કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં ખુશ રહેવાનું છે. ખુશી શક્તિ આપે છે અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ સામે પોઝિટિવ રહેતા શીખવે છે. 


સાહસ કરવામાં પ્રોબ્લેમ જરૂર આવશે અને એ જ સાચું સાહસ ગણાય. બસ, પ્રોબ્લેમને સાહસમાં કન્વર્ટ કરતા શીખી જાઓ. 
નિષ્ફળતા એ જ સફળતાની ચાવી છે.

    " પડી જાઉં છું એટલે માની ના લેશો કે નિષ્ફળ છું હું,
      ફરી ઊભો થઈ શકું એટલો સફળ છું હું...
                                                       -- 'જીગર'

ખુશી એ સફળતાનું દ્વાર છે. ખુશ રહો અને ખુશીનું શેરીંગ કરો.


    6. પરિવર્તનને સ્વીકારો અને આગળ વધો
પરિવર્તન એ જ જીવન છે. સફળતા માટે જરૂરી પરિવર્તનનો સ્વીકાર કરો. આપણે જોયું કે લોકડાઉન દરમિયાન બહારની પ્રવૃત્તિઓ ભલે અટકી ગઈ પણ ઓનલાઈન કૉન્સેપ્ટને કારણે આજે ડિજિટલ-સોશિયલ માધ્યમો દ્વારા નવાં-નવાં પરિવર્તનો આવતાં ગયાં અને આજે એક નવો ડિજિટલ યુગ આવી પહોંચ્યો છે. સ્માર્ટ-ફોનની કે કમ્પ્યુટરની એબીસીડી પણ નહીં  જાણનારા લોકો આજે ઓનલાઈન થઈ ગયા છે. 
પરિવર્તન આપણને તરોતાજા અને ગતિશીલ રાખે છે. 

    7. સફળતા માટે જરૂરી છે શારીરિક, માનસિક, સાંવેદનિક અને આધ્યાત્મિક સ્થિતિ વચ્ચેનું  બેલેન્સ, તેમની વચ્ચેની સંવાદિતા.

સફળતાનું રહસ્ય આ સાત સોનેરી સૂત્રોમાં સમાયેલું છે. અને તેનું નિષ્ઠાપૂર્વકનું આચરણ જીવનમાં સુખ, શાંતિ, સંતોષ અને આનંદને આમંત્રણ આપે છે.
આપણે સફળતા વિશે વાત કરી રહ્યાં છીએ ત્યારે જેણે માતાના ગર્ભમાં રહીને જ પોતાનો સંઘર્ષ શરૂ કરી દીધો હતો અને આજે  કિશોરવયે અમેરિકામાં એક ટોચનો સિંગર, રેંપર અને મોટિવેશનલ સ્પીકર તરીકે જાણીતો થયો છે તે સ્પર્શ શાહને તો કેમ ભુલાય!!!

આ છે સ્પર્શ શાહ...માંડ અઢારેક વર્ષનો હશે.

સ્પર્શને જન્મથી જ ઑસ્ટિયોજેન્સિસ ઇમ્પરફેકટા નામની બીમારી છે. તે માતાના ગર્ભમાં હતો ત્યારે જ તેનાં 35 જેટલાં હાડકાં તૂટી ગયાં હતાં. આજે તેના શરીરમાં 150 કરતાં પણ વધુ ફ્રેક્ચર થયેલાં છે. પરંતુ પોઝિટિવ અભિગમને લીધે તેની આજે એક સફળ વ્યક્તિત્વમાં ગણના થાય છે. તેને હંમેશાં વ્હિલચેર પર જ રહેવું પડે છે. તેને ઊંચકીને ફેરવવો પડે છે.


સફળ થવું છે?

    
  આ છે સફળતાનું સાચું રહસ્ય
 જુઓ એ કિશોર બાળકની  કમાલ! એના મુખ પરનું હાસ્ય એના અંતરમાં રહેલા આનંદ અને સંતોષની ઝાંખી કરાવે છે, એનું હાસ્ય અને એની ચમક આપણને સંદેશ આપે છે કે 'હું કરી શકું છું' એ શબ્દોને તમારી તાકાત બનાવો.

હમણાં તાજેતરમાં જ મિસ ઇન્ડિયા-ઉત્તર પ્રદેશ-2021નો ખિતાબ મેળવનારી માન્યા સિંહ એક સામાન્ય રીક્ષાચાલકની દીકરી છે અને એક વખત તે લોકોનાં ઘરનાં વાસણ ઘસતી હતી. પણ એણે એક જ લક્ષ્યને પોતાનું નિશાન બનાવીને મહેનત કરી અને આજે એક સફળ વ્યક્તિ તરીકેની નામના મેળવી લીધી.

તમારો પરિવાર, સંબંધો, તમારું સ્વાસ્થ્ય, સામાજિક-કાર્યો પાછળ જરૂર સમય આપો અને તેને પણ ધબકતાં રાખો. તમારી સાથે કાર્ય કરતાં કર્મચારીઓ, મિત્રો પ્રત્યે સંવેદનાપૂર્ણ વ્યવહાર રાખો, તેમનાં સુખદુઃખનો ખ્યાલ કરો.
 હંમેશાં, આપણા કરતાં જે લોકો વધુ મુશ્કેલી, પીડા અને વેદના ભોગવી રહ્યા છે તેમનો વિચાર કરીશું  તો આપણાં દુઃખો અને મુશ્કેલીઓની વચ્ચે આપણને આગળ વધવા માટે વધુ શક્તિ અને પ્રોત્સાહન મળી રહેશે. 





15 ફેબ્રુઆરી 2021

આત્મહત્યા શા માટે? જાન હૈ તો જહાન હૈ.

 આત્મહત્યા શા માટે?

જાન હૈ તો જહાન હૈ 

આત્મહત્યા... શા માટે?
જીવશો તો પામશો...


     અનેક પ્રશ્નો વચ્ચે જીવતો માણસ
આ તો ભાઈ જીવન છે જેનાં અનેક રંગો છે.
અને એમાં પણ આજની ફાસ્ટ લાઈફનાં
કેટલાં બધાં ટેન્શન હોય છે ! કોઈને કેરિયરનું,
તો કોઈને સ્ટેટ્સનું, તો કોઈને વર્કપ્લેસનું, જોબનું.
દરેક જગ્યાએ ગળાકાપ હરીફાઈ છે.
ઘરના પ્રશ્નો, પરિવારના પ્રશ્નો, સંબંધોના પ્રશ્નો,
બાળકોના પ્રશ્નો, રોજનું પેટ ભરવાની દોડધામ,
અસહ્ય ગરીબી, અસહ્ય મોંઘવારી, જાતજાતની જવાબદારીઓ,
ચિંતાઓ, મુશ્કેલીઓ, એકલતા, અસાધ્ય બીમારીઓ !!!

 

        પ્રશ્નોથી થાકી જાય છે ત્યારે...

નિરાશા, અશાંતિ, અનેક મૂંઝવણો તેને ઘેરી વળે છે અને તે સતત ટેન્શન અનુભવે છે, શું કરવું તે તેને ખબર પડતી નથી, અને તે જિંદગીને નફરત કરતો થઈ જાય છે, તેને જિંદગી જીવવા જેવી
નથી લાગતી, દુઃખોથી ભરેલી લાગે છે,
તેને એવું લાગે છે કે કોઈને મારી પરવા નથી, કોઈ મારું નથી,
હું સાવ એકલો પડી ગયો છું, અને ત્યારે તે. . .ભાંગી પડે છે.
આ બધામાંથી છૂટવાનો એક જ માર્ગ દેખાય છે અને તે છે,
આત્મહત્યા. . .અને તે આત્મહત્યા તરફ દોરાઈ જાય છે.

બસ, આ એક પળ એવી હોય છે કે જો તેને કોઈનો
સાથ મળી જાય તો તેની અમૂલ્ય જિંદગી બચી જાય. અંજુબેન શેઠ 
કહે છે તેમ;
"આત્મહત્યાનો પ્રયાસ મૃત્યુ માટેની ઇચ્છા નથી
પરંતુ મદદ માટેની ઝંખના છે."

કોણ છે આ અંજુબેન શેઠ? 
આવો, એમની સાથેની વાતચીતના અંશો દ્વારા તેમને જાણીએઃ
આત્મહત્યા શા માટે? જાન હૈ તો જહાન હૈ.
એવોર્ડ સ્વીકારતાં શ્રીમતી અંજુબેન શેઠ.
સ્ટૂડન્ટ લાઈફ-એલ.ડી.એન્જિનિયરીંગ કોલેજ. 

      

પ્રેરણાત્મક સ્ટોરીઃ અંજુબેનનું ઉદાહરણ પણ આપણા માટે પ્રેરણારૂપ છે અને અનેકોને માટે પ્રેરણારૂપ બન્યું છે. 
અંજુબેન કહે છે," આમ તો મારા જીવનમાં કાંઈ જ ખૂટતું નહોતું. મારા જીવનની શરૂઆત પણ સામાન્ય જ રહી. એક પરિવારમાં બનતું હોય છે તેમ જ મારી સાથે પણ બન્યું. મેં કોલેજનું  શિક્ષણ પૂરું કર્યું અને સાઇકલોજીના વિષય સાથે અભ્યાસ પૂરો કર્યો. આમ તો મારો રસનો વિષય ફાઈન આર્ટસ્, પરંતુ પરિવારનું એવું વલણ ખરું કે પહેલાં એક ડિગ્રી લઈ લો  પછી પરણીને તમારે ઘરે જાઓ તે પછી જે કરવું હોય તે કરજો. એટલે અભ્યાસ દરમિયાન જેની સાથે મન મળી ગયું તેવા એક મિત્ર સાથે લગ્ન કર્યાં. સુખી પરિવાર, બે સંતાનો થયાં, કોઈ વાતની કમી નહોતી, પરંતુ વર્ષો પછી બાળકો જ્યારે મોટાં થઈને પોતપોતાનાંમાં વ્યસ્ત થઈ ગયાં  ત્યારે મારી સામે શૂન્યાવકાશ સર્જાયો. 
પ્રશ્ન થયો કે હવે શું કરવું?
આ સમય હતો 1975-76નો. 

વસ્ત્રોની બનાવટ અને સજાવટનું કામ શરૂ થયુંઃ-

અહીં ફાઈન-આર્ટ્સનો મારો શોખ કામમાં લાગ્યો અને આમ શરૂ થયું વ્યક્તિની બાહ્ય સજાવટનું કાર્ય. એ જમાનામાં કોઈ આવું કાર્ય કોઈ કરતું નહોતું એટલે જોતજોતામાં મારી હોબીએ એક બિઝનેસનું સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું અને એક બ્યૂટિકની શરૂઆત પણ થઈ ગઈ. . .  . . . 
 
" આ બધું સરસ ચાલતું હતું પણ કુદરત મારી પાસે કાંઈક જુદું 
કરાવવા માગતી હતી...

"હવે વાત આવે છે 1990ના સમયગાળાની કે જ્યારે અચાનક, 
એક દિવસ, મારા બહુ જ નજીકના આત્મીયજન અને બહુ જ સજ્જન એવા મિત્રએ યુવાન વયે આત્મહત્યા કરી લીધી. હું અંદરથી હચમચી ગઈ,
મનમાં ગડમથલ શરૂ થઈ કે આવું કેમ થાય? શું આવુું પગલું લેતાં પહેલાં વ્યક્તિને બચાવી ના શકાય???. . .
હજુ તો આ વિચારો શાંત જ નહોતા થયા ત્યાં એવું બન્યું કે કોઈ કારણોસર મારે મારા બ્યૂટિકની જગ્યા બદલવી પડી અને એક નવા  વિસ્તારમાં કામ શરૂ થયું. અહીં આવતી બહેનોમાંની એક બહેન સાથેની
વાતચીતમાં જાણવા મળ્યું કે તેના પતિને માનસિક બીમારી હતી 
અને વળી તેણે જણાવ્યું કે અમારી આજુબાજુના વિસ્તારમાં તો ઘણાં
લોકોને આવી બીમારી છે, મિત્રવર્તુળમાં અને ખુદ પોતાને પણ.
પરંતુ કોઈ આ વાતને જાહેર નથી કરતું કે નથી સારવાર કરાવતું.

બસ, આ એક પળ એવી હતી કે મને લાગ્યું કે આટલા લોકો હેરાન
થાય પણ દવા ના કરાવે? આ દિશામાં શું કરી શકાય? 

મેં મારા એક ડૉક્ટરમિત્રની સલાહ લીધી. એ દરમિયાન એક મેગેઝિનમાં ચેન્નાઈમાં ચાલતા એક માનસિક સારવાર માટેનાએક કેન્દ્રની વિગતો વાંચવામાં આવી. બસ, અહીંથી મારા કામને ડાયવર્ઝન મળ્યું અને મેં નક્કી કરી લીધું કે હું માત્ર ને માત્ર આ દિશામાં જ કામ કરીશ. એટલે ચેન્નાઈ રૂબરૂમાં જઈને સેન્ટર વિશેની વિગતો મેળવી અને અમદાવાદ પાછી ફરું તે પહેલાં તો મેં અને મારા પરિવારે અમદાવાદમાં જ આવું એક સેન્ટર સ્થાપવાનું નક્કી કરી લીધું અને તેનું નામ, ટ્રસ્ટીઓનાં નામ અને અન્ય વિગતો પણ નક્કી થઈ ગઈ...
 
"આમાં એવું બન્યું કે એક બાજુ પ્રેરણા મળતી ગઈ અને બીજી બાજુ
કામ થતું ગયું. કોઈ લાંબો વિચાર કર્યો નહોતો". 



આ રીતે, 27નવેમ્બર-1998માં અમદાવાદના નવરંગપુરા વિસ્તારમાં
શ્રેણિકભાઈ કસ્તૂરભાઈ અને અરવિંદભાઈ લાલભાઈના હસ્તે 'સાથ' નામના આત્મહત્યા નિવારણ કેન્દ્રની સ્થાપના કરવામાં આવી.

'સાથ' એ એક સ્વૈચ્છિક સંસ્થા છે જે બિનસાંપ્રદાયિક અને બિનરાજકીય સંસ્થા છે જે નિઃશુલ્ક, વિશ્વસનીય, માનસિક હૂંફ આપે છે. આ સંસ્થા બીફ્રેન્ડર્સ વર્લ્ડવાઈડની સભ્ય-સંસ્થા છે, જેના ભારતમાં સોળ કેન્દ્રો
છે અને સમગ્ર વિશ્વના 38 દેશોમાં 401 જેટલા સભ્ય-કેન્દ્રો ધરાવે છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં તેના 31,000 જેટલાં ટ્રેઈન્ડ વોલેન્ટિયર્સ ધરાવે છે.

પ્રાથમિક લક્ષ્યઃ- 'ક્રાય ફૉર હેલ્પ' ને  સમજવી.

'સાથ'નું પ્રાથમિક લક્ષ્ય છે આત્મહત્યા નિવારણ. જે વ્યક્તિ જીવન-મરણ વચ્ચે અટવાયેલી છે, જે ડિપ્રેશનમાં છે અને જેને જીવન અકારું લાગે છે, આત્મહત્યાના પ્રયાસ કરે છે તેની મદદ માટેની ઝંખનાને ઓળખવી,સમજવી, સાંભળવી. તેની ભાવનાને સમજીને ટેકો આપવો, અને તેનો બિનશરતી સ્વીકાર કરવો જેથી વ્યક્તિ તેની પીડામાંથી મુક્તિ મેળવીને જીવનની મુખ્યધારામાં પાછી આવી શકે."

'આ સમગ્ર કામ કેવી રીતે થાય છે?' તેવા એક પ્રશ્નના જવાબમાં અંજુબેને જણાવ્યું કે આ સમગ્ર કેન્દ્ર અમારા ટ્રેઈન્ડ વોલેન્ટિયર્સ દ્વારા ચાલે છે. ખૂબ કાળજીપૂર્વક તેમની પસંદગી કરી તેમને 3 દિવસની તાલીમ આપવામાં આવે છે જેથી મુશ્કેલીના સમયમાં પીડા અનુભવતી વ્યક્તિની સાંવેદનિક જરૂરિયાતને કેવી રીતે હેન્ડલ કરવી તે બાબતને જાણે છે. તેઓ સમર્પિત, સારા શ્રોતા, પોતાના નિર્ણયો નહીં ઠોકનારા, ઉષ્માભર્યાં અને સહાનુભૂતિવાળા બને છે.

આત્મહત્યા શા માટે? જાન હૈ તો જહાન હૈ.
'સાથ'ના સ્વયંસેવકો મોબાઈલ-વાન
લઈને ફીલ્ડમાં સેવા આપે છે.

અત્યારસુધીના લગભગ 22-23 વર્ષના ગાળા દરમિયાન દસ હજાર જેટલી હતાશ વ્યક્તિઓએ અમારો સંપર્ક કર્યો છે. દર વર્ષે, ભારતમાં લગભગ 1,12,320 જેટલી વ્યક્તિઓ આત્મહત્યા કરી લે છે.

મદદ માટે કેવી વ્યક્તિઓ આવતી હોય છે?
આના અનુસંધાનમાં અંજુબેનનું કહેવું છે કે કોઈપણ હતાશ કે નિરાશ સ્ત્રી કે પુરુષ, બાળક, યુવાન કે વૃદ્ધ, ગૃહિણી કે ધંધાદારી, વિદ્યાર્થી કે વ્યવસાયી વ્યક્તિને કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર સેવા આપીએ છીએ....ફોન દ્વારા કે રૂબરૂમાં મળીને અથવા પત્રો કે ઇ-મેલ દ્વારા વ્યક્તિ અમારી પાસે મદદ માગી શકે છે.
સમગ્ર વિશ્વમાં માનવીય સંવેદના એકસમાન હોય છે, પીડા અને સંવેદનાઓ એકસમાન હોય છે પરંતુ પરિસ્થિતિઓ અલગ-અલગ હોય છે. ચિંતા, પીડા, એન્ઝાઈટી, એકલતા અને આત્મહત્યાને કોઈ ભૌગોલિક મર્યાદાઓ નથી હોતી.

આત્મહત્યા કરનાર વ્યક્તિને જરૂર હોય છે કે કોઈ તેમને સાંભળે અને તેને સમય આપે અને સલાહ કે વિક્ષેપ વિના તેની તરફ ધ્યાન આપે. તેમને એવી વ્યક્તિની જરૂર હોય છે કે જે વિશ્વાસુ હોય અને તેમને પૂરી માન-મર્યાદા-સન્માન આપે અને વિશ્વાસ જાળવે.એવી વ્યક્તિ કે જે તેમની સંભાળ રાખે, એવી વ્યક્તિ કે જે તેમને ફીલ કરાવે કે 'હું એકલી નથી'.
 

અંજુબેનનું કહેવું છે કે અમારી પાસે જે કેસ આવે છે તે મોટાભાગે જિંદગીથી હતાશ થઈ ગયેલા લોકો હોય છે કે જેના આર્થિક-સામાજિક પ્રશ્નો હોય છે પરંતુ સતત ડિપ્રેશનને કારણે થતી માનસિક બીમારીને માટે અમે માનસિક રોગોના નિષ્ણાત ડૉક્ટર પાસે જવાની સલાહ આપીએ છીએ, જેમાં નિયમિત રીતે દવા લેવાથી બીમારી કાબૂમાં
આવી જતી હોય છે, પણ લોકો કોઈપણ જાતની શરમ રાખ્યા વિના ડૉક્ટર પાસે જાય અને સારવાર પૂરી કરાવે તે જરૂરી હોય છે.

બહારનાં ક્ષેત્રો જેવાં કે, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ સાથે, હોસ્પિટલોમાં બીમાર દરદીઓ સાથે, વૃદ્ધાશ્રમોમાં વૃદ્ધજનો સાથે, આર્મીમાં વ્યક્તિગત રીતે પણ 'સાથ' હેલ્પ માટે પહોંચી જાય છે.

આત્મહત્યા શા માટે? જાન હૈ તો જહાન હૈ.
 લાઈફ-ટાઈમ  અચિવમેન્ટ
એવોર્ડથી શ્રી.અંજુબેન સન્માનિત થયાં.


 વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના એક રિપોર્ટ મુજબ વિશ્વમાં દર વર્ષે દસ 
લાખથી વધુ લોકો આત્મહત્યા કરે છે. ભારતમાં દર વર્ષે 1,12,320 જેટલી વ્યક્તિઓ આત્મહત્યા કરી લે છે. દર 40 સેકંડે એક મૃત્યુ આત્મહત્યાને કારણે થાય છે જેમાં નેવું ટકા કેસોમાં માનસિક બીમારીને કારણે થાય છે. 15 થી 29 વર્ષના યુવાનો વધુ આત્મહત્યા કરે છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા વર્ષ-2003થી દર વર્ષે 10સપ્ટેમ્બરના દિવસને આપઘાત નિવારણ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

અંજુબેનનું માનવું છે કે આત્મહત્યાની બાબતમાં લોકોમાં કેટલીક ગેરસમજો હોય છે તે દૂર થવી જોઈએ જેવી કેઃ-
  • જે વારંવાર મરવાની વાત કરે તે ક્યારેય આત્મહત્યા ના કરે.
  • આત્મહત્યા કરનારને તો મરવું જ હોય છે.
  • વ્યક્તિ સંકેત આપ્યા વિના આત્મહત્યા કરી લે છે.
  • એક વાર તેનો પ્રયાસ કરનાર વ્યક્તિ ફરીવાર તેમ જ કરે છે.
  • શ્રીમંતો કરતાં ગરીબો ને પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓ વધુ આત્મહત્યા કરે છે
  • માનસિક રોગની દવાઓની આડઅસર બહુ થાય છે.
  • આત્મહત્યા સામાજિક કે આર્થિક કારણોસર થતી હોય છે. 
ના, એમ નથી.ખરેખર તો માનસિક બીમારીઓ વધી રહી છે કારણ કે  હતાશા, ડિપ્રેશનનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના એક રિપોર્ટ મુજબ, 2030માં ડિપ્રેશનને કારણે સૌથી વધુ લોકો આત્મહત્યા તરફ ધકેલાશે. 

આત્મહત્યાથી બચવું હોય તો ડિપ્રેશનથી બચો અને તે માટે અંજુબેને પોતાના લાંબા સમયના અનુભવો પરથી સમસ્ત માનવજાત માટે 10 આજ્ઞાઓ બતાવી છે જેને અનુસરવાથી અનેક લાભ થઈ શકે છે
ડિપ્રેશનથી બચવાની 10 આજ્ઞાઓઃ-
  1. પોઝિટિવ એપ્રોચ રાખો.
  2. લાગણીઓને કાબૂમાં રાખો.
  3. વધુ પડતી આશા, અપેક્ષાઓનો ત્યાગ કરો અને અનુકૂલન સાધો.
  4. સહનશીલ બનો પણ જડ નહીં.
  5. સંતોષી બનો ને આત્મનિરીક્ષણ કરતાં શીખો.
  6. વર્તમાનમાં જીવતાં શીખો.
  7. જીવનમાં રસ ટકાવી રાખવા હંમેશાં એક્ટિવ રહો.
  8. સારી ટેવો કેળવો.
  9. સારા શ્રોતા બનો.
  10. આત્મવિશ્વાસ અને ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા રાખો.
અને, 'સાથ' કેન્દ્રના સ્થાપક અને ડાયરેક્ટર શ્રીમતી અંજુબેન 
શેઠનો એક સંદેશ સૌને માટે...
"મારી સૌને અપીલ છે કે દરેક વ્યક્તિ એક સારો શ્રોતા બને. વ્યક્તિને સમજવા પ્રયત્ન કરો અને તે પછી તેનો બિનશરતી સ્વીકાર કરો તો દુનિયા આખી બદલાઈ જશે. એક આમ વ્યક્તિ તરીકે પણ તમે આ 
કાર્ય સારી રીતે કરી શકો છો".

નિરાશાના કે આત્મહત્યાના વિચાર આવે છે?
સામાજિક સંસ્થાઓ અને કેન્દ્રોનો સંપર્ક કરો-ઃ

આજે વિશ્વમાં ચારેબાજુ ડિપ્રેશનનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે ત્યારે ઘણી સામાજિક સંસ્થાઓ અને કેન્દ્રો આ અંગે લોકોને જાગૃત કરવા માટે પ્રયત્નશીલ છે જેમાં આત્મહત્યા નિવારણ માટેની એક વૈશ્વિક હોટલાઈન છે જેની દરેક દેશમાં શાખાઓ હોય છે અને કોઈપણ વ્યક્તિને તેની સેવાનો લાભ મળી શકે છે. જેમાં પુરુષો, સ્ત્રીઓ, યુવાનો, બાળકો માટે
અલગ-અલગ લાઈન હોય છે તેણે Help-App પણ શરૂ કર્યાં છે જે મોબાઈલ કે પીસી પર ચાલે છે.તે જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને તેની નજીકના હેલ્પસેન્ટરની માહિતી આપે છે. આમાં બધી જ માહિતી ગુપ્ત રાખવામાં આવતી હોય છે.


આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તરે કામ કરતું ફેસબુકનું આંતરરાષ્ટ્રીય હેલ્પ સેન્ટર 
પણ છે. ગુજરાતમાં પણ તેનું એક સેન્ટર છે.

ભારતમાં બીજી એક હેલ્પલાઈન છે-
AASRA

સાથ
saath12@yahoo.com  
-ફોન-079-26305544,  079-26300222

અમદાવાદ પોલીસની  હેલ્પલાઈન છે--
1096-'જિંદગી'(જે લવિંગ ફાઉન્ડેશન સાથે જોડાયેલી છે).
આ હેલ્પલાઈને 3 વર્ષમાં લગભગ 800 લોકોને આત્મહત્યાથી બચાવ્યા છે.
તેમના ફાઉન્ડર ડૉ. રોનક ગાંધીનું કહેવું છે કે દેશમાં આત્મહત્યા કરનારા લોકોમાં 80ટકા લોકો શિક્ષિત હોય છે જ્યારે સ્ત્રીઓમાં ગૃહિણીઓનું
પ્રમાણ વધારે હોય છે.
અને 'સાથ' સંસ્થાની હેલ્પલાઈન છે 'જીવનઆસ્થા'(ગાંધીનગર).




'સહેજ ઓછો નિરાશ, સહેજ વધુ સંતોષી
સહેજ ઓછો હતાશ, સહેજ વધુ આનંદિત
સહેજ ઓછો નાદાન, સહેજ વધુ સમજુ
એવા એક સમાજના સ્વપ્નને સાકાર કરવાના
અમારા પ્રયત્નોમાં આપના સહકારની અપેક્ષા છે' 
                                                           -'સાથ'
                                  














  




 

 

 


 



 



31 ડિસેમ્બર 2020

બાય...બાય...2020...વેલકમ -2021...

 બાય...બાય...2020


વર્ષ- 2020 આપણા માટે એક માઇલસ્ટોન સમાન બની ગયું.


એણે આપણને શું દિશાસંકેત આપ્યો ?

  • પરિવર્તન એ જ જીવન છે.સંઘર્ષ એ જ પડકાર છે.
  • આપણું જીવન બહુ જ અમૂલ્ય છે તેનું જતન કરો.
  • શરીર મોટી તાકાત છે તેનું  જતન કરો.
  • માનસિક તાકાત વધારશો તો કશું જ મુશ્કેલ નથી.
આપણા સંબંધો આપણી તાકાત છે.

  • આપણું ઘર, કુટુંબ અને મિત્રો જ આપણી સૌથી મોટી તાકાત છે.
  • વડીલો, બાળકોને સાચવો, તેમને પ્રેમ કરો.
  • માનવતા આપણી મૂડી છેે,એકબીજાને મદદ કરો.
  • એકતાથી ગમે તેવા સંકટને હરાવી શકાય છે.
મુશકેલ સમયમાં મનની દ્રઢતા, શાંતિ, સંયમને ટકાવી રાખો.
  • જીવનના દરેક તબક્કામાં સારા આરોગ્ય માટે સ્વચ્છતા અત્યંત જરૂરી છે.
  • પર્યાવરણની રક્ષા કરો અને પ્રકૃતિ તરફ પાછાં વળો.
  • ભારતીય પરંપરા જેવી કે આયુર્વેદ, યોગ, કસરત, ધ્યાન,નિસર્ગોપચાર તરફ પાછાં વળો, તેને અપનાવો.
  • જીવનનાં મૂલ્યો તરફ પાછાં વળો અને જીવનમાં તેને સ્થાન આપો. તે આપણને સંઘર્ષમાં ટકાવી રાખે છે.
  • ડિજિટલ માધ્યમોના પોઝિટિવ ઉપયોગથી પણ સંકટોમાં ટકી શકાય છે અને જીવનનો વિકાસ સાધી શકાય છે. 
  • સંકટની ઘડીમાં પણ એકતા, સહાનુભૂતિ, સહકાર્ય અને પરસ્પરના અવલંબનના સ્વીકાર દ્વારા ટકી ગમે તેવી વિકટ પરિસ્થિતિમાં પણ ટકી રહી શકાય છે.
  • સૌથી પાયાનું મહત્ત્વ છે ઇશ્વર પરની અખૂટ શ્રદ્ધા. મનની સાચી તાકાત છે ઇશ્વર પરની અખૂટ શ્રદ્ધા. સંકટની ઘડીમાં વિશ્વના એકેએક માનવીને ઇશ્વરની આ તાકાતનો પરિચય થયો છે. 
               આ દિશાસૂચનનો સ્વીકાર કરીએ અને આગળ વધીએ...
                             હવે વધામણાં કરીએ વર્ષ-2021નાં... ...


બાય...બાય...2020, વેલકમ...2021




એક આખો યુગ બદલાઈ રહ્યો છે. એક સાત્વિક, આધ્યાત્મિક યુગ તરફ આપણે આગળ વધી રહ્યા છે. આપણે આપણાં મૂળિયાં સાથે જોડાવા જઈ રહ્યાં છીએ.તો બસ, આ નવા યુગને વધાવવા આપણે આટલું કરીએઃ-


જીવનમાં કોઈપણ સ્તરે પરિવર્તનનો
બાય...બાય...2020
પ્રાકૃતિક ખોરાક અને સારવાર
સ્વીકાર કરીએ. 
સંયુક્ત પરિવારનું મહત્ત્વ સમજીએ.
વૃદ્ધો-વડીલોને હૂંફ આપીએ.
બાળકોને સારા સંસ્કારો આપીએ.
નવી શિક્ષણનીતિનું મહ્ત્ત્વ સમજીએ.





કોઈપણ ઉંમરે નવું-નવું શીખતાં રહીએ,
બાય...બાય...2020
સંબંધોનું મહ્ત્ત્વ સમજીએ.
પ્રકૃતિને પ્રેમ કરીએ અને જતન કરીએ.
વધુ ને વધુ પ્રાકૃતિક ખોરાક, સારવારનો 
આપણા જીવનમાં સ્વીકાર કરીએ.


 
ટૂંકમાં, આ યુગ ફરી એક વાર સાદું જીવન અને ઉચ્ચ વિચાર તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. ડિજિટલ માધ્યમોનો વધુને વધુ પોઝિટીવ ઉપયોગ થશે અને તેના દ્વારા જીવનને વધુ શક્તિશાળી અને પોઝિટીવ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવશે. નાનાં-નાનાં ગામોના ઉદ્યોગ-ધંધાઓને અને શિક્ષણને ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા શહેરો સાથે જોડીને ફરી એકવાર ગામોને વેગવંતા બનાવવામાં આવશે. પૈસા કમાવામાં સમગ્ર જીવન ખરચી નાખવાને બદલે મનુષ્ય ફરી પોતાના આરોગ્ય, પોતાનું કુટુંબ, સંબંધો અને આધ્યાત્મિકતાને જીવનમાં વણી લેશે અને વિકાસના માર્ગે આગળ વધશે. અસંખ્ય મુશકેલીઓની વચ્ચે વર્ષ-2020 તરફથી આપણને જે દિશાસૂચનો મળ્યાં છે તે તરફ આપણે સૌ આગળ વધીએ.
વાચકમિત્રો, 
આપ સૌને 'પ્રેરણાનાં પારિજાત' તરફથી નવા વર્ષની શુભ કામનાઓ પાઠવું છું. નવી પ્રેરણા અને નવી સિદ્ધિઓ સાથે આપ સૌનું જીવન કલ્યાણમય અને સુખમય બની રહો તેવી શુભેચ્છા. 
આપ સૌએ સહકાર આપ્યો તે બદલ આપ સૌનો ખૂબ ખૂબ આભાર અને આગામી વર્ષ દરમિયાન પણ આપ સહુનો સહકાર મળતો રહેશે તેવી આકાંક્ષા સાથે વિરમું છું. 


બાય...બાય...2020
   હવે નવા વર્ષની યાત્રાએ નીકળી પડીએ...
                                                                                                         
                                                                               



.


14 ડિસેમ્બર 2020

કિશોર બાળકો ડિપ્રેશનનો ભોગ બની રહ્યાં છે?

 

    કિશોર બાળકો ડિપ્રેશનનો ભોગ બની રહ્યાં છે? 

કિશોર બાળકો ડિપ્રેશનનો ભોગ બની રહ્યાં છે?
                              

કિશોર બાળકો અને ડિપ્રેશન

      વાઈ લાગે તેવી વાત છે ને કે આજકાલ બાળકો, ખાસ કરીને કિશોર વયનાં બાળકો ડિપ્રેશનનો ભોગ બની રહ્યાં છે. હાયર-સ્કૂલોમાં સ્ટડીઝ્ કરતાં આ ટીનએજર્સમાં હતાશા,નિરાશા,ડિપ્રેશનનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યું છે.

કિશોર બાળકો અને ડિપ્રેશનના પ્રશ્નો

      હા, આજકાલ પેરન્ટિંગ માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે મારું બાળક મારું માનતું નથી, મારા કહ્યામાં નથી, સામું બોલે છે, દલીલો કરે છે, ગુસ્સો કરે છે, મારામારી કરે છે, મિત્રો સાથે પણ લડે છે, એકદમ આવેશમાં આવે છે અને એકલું-એકલું રૂમમાં ભરાઈ જાય છે કે પછી હિંસક બની જાય છે અને ઘરની  બહાર ભાગી જાય છે. કલાકો સુધી મોબાઈલ જોડે રમ્યાં કરે છે અને ઊંચું પણ જોવાનું નહીં. એને મોબાઈલ સિવાય કશામાં રસ પડતો નથી, એની ઊંઘ અને ખાવાપીવાનું ઓછાં થઈ ગયાં છે, એને સ્કૂલે જવાનું કે ભણવાનું બિલકુલ ગમતું નથી.મોબાઈલ લઈ લઉં તો ધમપછાડા ને મારામારી કરે છે.


બોલો, તેરથી-અઢાર વર્ષની ઉંમરનાં મોટાભાગનાં બાળકોના માતાપિતાની આ ફરિયાદ હોય છે. તેમને ચિંતા થાય છે કે મારું બાળક ક્યાંક ડિપ્રેશનનો શિકાર તો નથી થઈ ગયું ને! હા, સાચી વાત છે કે આજનું બાળક હતાશાનો ભોગ બન્યું છે અને ધીરે-ધીરે તેને ડિપ્રેશનનો શિકાર બની જતા વાર નહીં લાગે.


કિશોરોમાં ડિપ્રેશનનાં કારણોઃઆમ તો કિશોરોમાં ડિપ્રેશન આવવાનાં કારણોમાં તેમની  અપરિપક્વ ઉંમર, શારીરિક અને માનસિક સ્થિતિ, તેમનો પરિવાર અને તેના સભ્યો, સમાજ, શાળા, શિક્ષકો, મિત્રો, એમ ઘણી બધી બાબતો જવાબદાર હોય છે.

      પરંતુ, આજકાલ તો સમગ્ર વિશ્વમાં કિશોર-બાળકોના પ્રશ્નો વધતા જાય છે અને અનેક બાળકો વર્તણૂકમાં ફેરફારોનો અને ડિપ્રેશનનો ભોગ બની રહ્યાં છે. તેઓ હતાશ છે, ઉદાસ છે, તેમને કશામાં પણ રસ નથી રહ્યો, નથી કેરિયર બનાવવી કે નથી જોબ કરવી. તેઓ એક પ્રકારના ડરમાં જીવી રહ્યાં છે. બાળકોમાં આ પ્રમાણ વધી રહ્યું છે.


કિશોરોમાં ડિપ્રેશન માટેનું સૌથી મોટું કારણઃ-


 આને માટે સૌથી મોટું જવાબદાર કારણ એ છે કે આજના પુશ-બટન અને ક્લિકના જમાનામાં ટેકનોલોજી નાનામાં-નાના ક્ષેત્રમાં આવી ગઈ છે. નાનામાં નાનાં ગામડામાં પણ કોમ્યુનિકેશન માટેનાં અદ્યતન સાધનોએ પગપેસારો કરી દીધો છે. ગામડાની શાળાઓમાં પણ સરકારે લેપટોપ અને કમ્પ્યુટર, ટીવી અને સ્માર્ટ-ફોન જેવાં સાધનો શૈક્ષણિક ઉપયોગ માટે આપેલાં છે અને સ્માર્ટ-ક્લાસરૂમ અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. સોશિયલ-મીડિયાના નેટવર્ક દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ સામે આખી ઇન્ટરનેટની દુનિયા ખુલ્લી થઈ જતી હોય છે. તે આખી દુનિયા સાથે સંપર્ક કરી શકે છે, મિત્રો બનાવી શકે છે, વિવિધ રીતે કાર્ય કરતાં ગ્રુપો સાથે જોડાઈ શકે છે. આ બધું જ તેને એક ક્લિક દ્વારા મળતું હોય છે. 2004માં ઝુબરબર્ગનું ફેસબુક પ્લેટફોર્મ આવ્યું તો 2005ની શરૂઆતમાં યુટ્યુબ અને 2006ના અંત ભાગમાં ટિવટર જેવા સોશિયલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા વેબની અને તે દ્વારા અઢળક મનોરંજન આપતી દુનિયાનો વ્યાપ એટલો બધો વધી ગયો કે આજે કોઈ પણ વ્યક્તિ તેનાથી દૂર નથી રહી શકી.તેનાથી અનેક ફાયદા થયા છે પરંતુ બધા જ લોકો માટે તે સરળ અને સહેલાઈથી પહોંચી શકાય તેવું સાધન હોવાને કારણે બાળકો પણ તેની અસરમાં આવ્યા વિના રહી શકે ખરાં?


કિશોરોના જીવન પર ઇન્ટરનેટની અસરોઃ

 

 કિશોર વયનાં બાળકો કાચી, અપરિપક્વ ઉંમરનાં હોય છે. તેમનાં કૂમળાં માનસ પર ઇન્ટરનેટની પોઝિટીવ અસર થવાને બદલે નેગેટીવ અસરો વધુ થતી હોય છે. તેમને ખબર જ નથી હોતી કે ઇન્ટરનેટ પર શું જોવું જોઈએ અને શું ના જોવું જોઈએ. તેઓ તો બધું જ જુએ છે અને ગ્રહણ કરે છે અને તેમના મગજ પર તેની છાપ આજીવન રહી જતી હોય છે.

કિશોરોને ટેવ પડે  છે સ્માર્ટ-ફોનની        

માં વળી આજકાલ અઢળક કંપનીઓ માર્કેટમાં આવી ગઈ છે અને નવી-નવી ટેકનોલોજી સાથેના રંગબેરંગી લોભામણાં સ્માર્ટ-ફોનથી ગ્રાહકોને લલચાવી રહી છે, શું આ ઉંમરનાં બાળકો તેનાથી દૂર રહી શકે ખરાં?!! એ તો બહુ સહેલાઈથી વાપરી શકાય તેવું અને પોકેટમાં પણ રાખી શકાય તેવું સાધન છે એટલે જ આજે સ્માર્ટ-ફોનની સાથે-સાથે તેમાં બહુ જ સહેલાઈથી સોશિયલ-મીડિયાના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરી શકાય તેવી ટેકનોલોજી પણ બહુ ઝડપથી વિકસી રહી છે. 


આજે ભારતમાં દસ વર્ષના બાળક માટે પણ મોબાઈલ ખરીદનારની સંખ્યા 12% જેટલી છે. દૈનિક ભાસ્કર ન્યૂઝપેપરના એક રિપોર્ટ મુજબ, 2018માં અમેરિકાની એક પ્યૂ એજન્સીના એક સર્વે પરથી જાણવા મળ્યું  છે કે 95% ટીનએજર્સ સુધી સ્માર્ટફોન પહોંચી ગયો છે. 2017માં ક્લિનિકલ સાયકોલોજી સાયન્સ જર્નલમાં પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે કિશોરો લાંબા સમય સુધી સ્ક્રિન જુએ તો તેની ખરાબ અસર પડી શકે છે અને તેઓ ડિપ્રેશનના શિકાર બની શકે છે. આપઘાતનો પ્રયાસ કરી શકે છે. ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના એક રિસર્ચમાં એમી ઓરબેન અને એન્ડ્ર્યુ પ્રિજિબિલસ્કીએ નોંધ્યું છે કે ડિજિટલ ટેકનોલોજીના ઉપયોગની કિશોરો પર ઘણી નકારાત્મક અસરો પડે છે. તેમની નશો કરવાની ટેવો સાથે પણ આનો સંબંધ છે.

 ટ્રાઈના એડવાઈઝર સંજીવ બંસલના શબ્દો છે કે દેશમાં સ્માર્ટફોનનો વપરાશ વધી રહ્યો છે. એક અંદાજ મુજબ હાલ દેશમાં 40 કરોડ સ્માર્ટફોન યુઝર્સ છે જે આંકડો હવે આવનારાં ચાર વર્ષમાં વધીને 86 કરોડ થવાનો અંદાજ છે.

કિશોરો પર સ્માર્ટફોનની નેગેટીવ અસરોઃ-

આ બાળકો કાલ્પનિક દુનિયામાં જીવતાં થઈ જાય  છે.

ઇન્ટરનેટ પર બાળકો જુદાં જુદાં સામાજિક પ્લેટફોર્મ પર ભરપૂર મનોરંજન માણતાં હોય છે. અહીં તેમને એક કાલ્પનિક દુનિયા જોવા મળે છે. સામાજિક મીડિયા પર અપાતું સાહિત્ય, વાર્તાઓ, વેબ-ફિલ્મો, ડાન્સ-સંગીતના પ્રોગ્રામ્સ અને હરિફાઈઓ અને આ દુનિયાની ચમક,ઝાકઝમાળથી અપરિપક્વ,કૂમળાં મગજ ધરાવતાં કિશોરો અંજાઈ જાય છે અને તેમને પોતાની વાસ્તવિક દુનિયા કરતાં આ કાલ્પનિક દુનિયામાં જીવવાની વધુ મજા પડતી હોય છે. સોશિયલ-મીડિયા પર નવા-નવા મિત્રો બનાવીને તેમની સાથે ચેટિંગ કરીને તેમનાં જેવા બનવામાં તેમને ક્યારેક એવું લાગતું હોય છે કે મારી વાસ્તવિક દુનિયામાં આ કશું જ નથી, મારી પાસે કશું નથી, આવું વિચારીને તેમનામાં ચિંતા, તણાવ, નિરાશા, ડિપ્રેશન આવી જતાં હોય છે. તે ઉદાસ,નિરાશ રહેવા લાગે છે અને વધુને વધુ મોબાઈલ સાથે ચોંટી રહે છે. તેને મોબાઈલની ટેવ પડી જાય  છે.

મોબાઈલની ટેવ અને ડિપ્રેશન

એક સર્વે મુજબ, આવાં બાળકો 1 કલાકમાં સરેરાશ દસ વાર મોબાઇલ ચેક કરતાં હોય છે. રાત્રે પણ મોબાઈલને બાજુમાં રાખીને સૂઈ જાય છે, વોશરૂમમાં પણ સાથે લઈ જાય છે,તેઓ મોટાભાગે તો સોશિયલ મીડિયા પર વધુ પડતા ઓનલાઈન હોય છે એટલે જો કોઈના મેસેજ કે લાઈક ન આવે તો ચિંતા કે ટેન્શન કરે છે. એટલે પછી તેને જમવામાં, ભણવામાં કે કેરિયર બનાવવામાં રસ રહેતો નથી, એકાગ્રતાનો અભાવ જોવા મળે છે, સ્વભાવ ગુસ્સાવાળો, ચીડિયો થઈ જાય છે.બસ, મોબાઈલ પર રમતો રમવી, સતત ઓનલાઈન રહેવાની તેને ટેવ પડી જાય છે.

લોકડાઉનમાં ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ વધી ગયો

એક રિસર્ચ મુજબ, કોરોનાને કારણે થયેલા લોકડાઉન પછી ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ વધી ગયો છે ટિવટરનો દરરોજ ઉપયોગ કરનારની સંખ્યામાં 24% અને ફેસબુકનો ઉપયોગ કરનારની સંખ્યામાં 27% જેટલો વધારો થયો છે. સોશિયલ મીડિયાની ટેવને  ચિંતા,તણાવ અને  ડિપ્રેશન સાથે સીધો સંબંધ છે. તેનો વધુ ઉપયોગ થાય એટલે મગજમાં કાર્ટિસોલ અને એડ્રેનાલઇન હોર્મોન્સની સપાટી વધે છે જે હોર્મોન્સ ટેન્શન વધારે છે. ઉપરાંત, જ્યારે દરરોજ મનગમતી સાઈટ પર જાઓ ત્યારે મગજમાં ડોપામાઈન સિગ્નલ વધે છે જે એક ન્યૂરોટ્રાન્સ મીટર્સ છે. તમે ખુશ થાઓ એટલે તેનું સ્તર વધે છે, તમને પોસ્ટમાં લાઈક મળે ત્યારે પણ તેનું સ્તર ઊંચુ રહે છે પરંતુ તમે જેવા જોવાનું બંધ કરો એટલે આ સ્તર નીચું જાય છે અને એટલે જ તમને ફરીથી મોબાઈલ કે લેપટોપ પર જવાનું મન થઈ જાય છે કે જ્યાંથી તમને આનંદ મળતો હોય છે. આમ તમે ઇન્ટરનેટનો વધુ ઉપયોગ કર્યા કરો છો અને એ ન કરો તો તમે હતાશામાં, ડિપ્રેશનમાં સરી પડો છો.

ઓનલાઈન શિક્ષણમાં ઇન્ટરનેટની લત વધી ગઈ

લોકડાઉનમાં ઘરમાં શું કરવું એના જવાબમાં નાનાં-મોટાં સહુ સામાજિક મીડિયા પર એક્ટિવ રહ્યા છે. પણ બાળકોને તો શિક્ષણ પણ ઓનલાઈન લેવાનું આવ્યું એટલે તેને બહાને બાળકો ઇન્ટરનેટનો વધુ ઉપયોગ કરતાં થઈ ગયાં છે. આવાં બાળકોમાં મોબાઈલનું વ્યસન થઈ ગયું છે. આ બાબત માતાપિતાના ધ્યાનમાં આવતા તેમની ચિંતા વધી રહી છે કારણ કે બાળકો 24 કલાકમાંથી 8 કલાક મોબાઈલ પર આપે છે અને તપાસ કરતાં ખબર પડી છે અને કેટલાક એવા કિસ્સા સામે આવ્યા છે કે જેમાં બાળકોએ ભણવાનાં નામે ઓનલાઈન યૂટ્યુબ પર ચેનલ બનાવી દીધી છે અને ઓનલાઈનનું બહાનું બતાવી મોબાઈલમાં ગેમ્સ રમે છે.આ રીતે ઈન્ટરનેટ પર તેઓ વધુ સમય ગાળે છે.

મોટાભાગનાં બાળકોને ઓનલાઈન-શિક્ષણમાં મજા નથી પડતી, પૂરતાં સાધનો નથી એટલે શિક્ષણ ફાવતું નથી. આવાં બાળકોનો મૂડ બદલાઈ ગયો છે. સ્વભાવમાં ચીડિયાપણું, ગુસ્સો, નિરાશા, ચિંતા આવી ગયાં છે. ઓનલાઈન શિક્ષણે બાળકોમાં એકલતા લાવી દીધી છે કારણ કે તે શાળામાં જતાં હોય ત્યારે વધુ સામાજિક હોય છે.બધા જોડે રમે છે, વાતચીત કરે છે, કશું ના આવડતું હોય તો શિક્ષકને પૂછી શકે છે.

આમ, ઓનલાઈન સિસ્ટમે તેમનામાં નકારાત્મક ભાવ જન્માવ્યો છે, લોકડાઉન પછી આવેલા પરિવર્તનથી બાળક મૂંઝાઈ ગયું છે પરિણામે આ ઓનલાઈન શિક્ષણે ઘણાં કિશોર બાળકોને આઉટલાઈન પર લાવીને મૂકી દીધા છે.

 વિધિની વિચિત્રતા જુઓ કે એક તરફ બાળકોને મોબાઈલ અને ઇન્ટરનેટનાં વળગણ અને દૂષણોમાંથી છોડાવવાની વાતો થઈ રહી છે અને બીજી તરફ એ લોકોને જ એવું કહેવું પડે છે કે તમારા બાળકને શિક્ષણ લેવા માટે સ્ક્રિન સામે બેસી રહેવા માટે સમજાવો.

કિશોરોને ઇન્ટરનેટનાં જોખમથી કઈ રીતે બચાવશો?

હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલમાં પ્રકાશિત એક રિસર્ચ મુજબ હેલ્થ મેગેઝિન હેલ્થ-લાઈને સોશિયલ મીડિયાના ઓવરયુઝને જોખમ ગણાવી તેનાથી બચવાના કેટલાક ઉપાય બતાવ્યા છેઃ-


-સોશિયલ મીડિયાના એપ્સને મોબાઈલમાંથી કાઢી નાખો તેનાથી તે ઓછું વપરાશે. તેને બદલે તેને લેપટોપ પર વાપરો.


-ફોન પર આવતા નોટીફિકેશનનો સાઉન્ડ બંધ કરી દો તો તેનો બીપ અવાજ બંધ થઈ જશે એટલે ફોનને વારંવાર ચેક કરવામાંથી બચશો.


-સોશિયલ મીડિયા માટે અત્યંત જરૂરી કામ હોય તો તેનો સમય નક્કી કરી દો.


-જમતી વખતે કે નાસ્તો કરતી વખતે ફોનનો ઉપયોગ નહીં કરવાનો તેવો નિયમ બનાવો. સૂતી વખતે તેને બીજા રૂમમાં રાખો. ફોન સિવાયનાં સાધનો જેવાં કે, ચેસ, કેરમ, જેવી ઇન્ડડોર ગેમ્સ રમો, કોઈક નવી ભાષા શીખો, મિત્રોને મેસેજ કે વિડીયોથી મળવાને બદલે બહાર મળો, ગાર્ડનમાં વોક-જોગિંગ માટે જાઓ. શારીરિક અને માનસિક તેમજ સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ વધારી દેવી.


-મમ્મી-પપ્પાએ કે વાલીઓએ કિશોરોને સોશિયલ-મીડિયાનો ઉપયોગ કરવાના અને તેની સુરક્ષા સચવાય તે માટેના નિયમો બતાવવા જોઈએ અને કહેવું જોઈએ કે,


-ઓનલાઈનમાં કોઈ જ ખાનગી બાબતોને જાહેર નહીં કરવાની. જે તમારી ખાનગી બાબતો છે તેને અંગેની પોસ્ટ કે મેસેજ શેર નહીં કરવાના.


-તમારા મમ્મી-પપ્પા કે ભાઈબહેન, ટિચર્સ, મિત્રો કે દુશમનો માટે કોઈ પણ જાતની નેગેટીવ વાતો મિત્રો સાથે શેર ના કરવી જોઈએ. અને કોઈ એવી વાતો કરતું હોય તો તેને ટેકો નહીં આપવાનો.


-બાળકની સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ તેને મોબાઈલ કે લેપટોપ આપતા પહેલાં તેને વાપરવાની કલા સમજાવો અને કેવી સાઈટનો ઉપયોગ કરવાથી નવી ભાષા શીખવા મળે, સર્જનશક્તિ વધે, માનસિક શક્તિ વધે, હોબી માટે તક મળે તેનો પરિચય આપો.


-મોબાઈલ જોવા માટે અમુક કલાક નક્કી કરો. અને તે સમય દરમિયાન તેણે શું શું જોયું, તેને શું વધારે ગમ્યું, કેવા મિત્રો બનાવ્યા, કેવી ચેટ કરી, તે વાત-વાતમાં પૂછી લો જેથી તેને એમ ના લાગે કે મમ્મી-પપ્પા મારી જાસૂસી કરે છે. આ ઉંમરનાં બાળકોને દબાણથી નહીં પણ પ્રેમથી સમજાવો.


-ક્લાસરૂમમાં મોબાઈલ લઈ જવાની છૂટ આપવાને બદલે તે મોબાઈલ ટિચર્સરૂમમાં જમા કરાવવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ. 

 

-બાળકનું આખા દિવસનું સમયપત્રક નક્કી કરી દો. તેનો જમવાનો, હોમવર્કનો, શાળાએ જવાનો, બહાર રમવાનો,સૂવાનો સમય નક્કી કરો અને તે પૌષ્ટિક ખોરાક લે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખો જેથી તે ડિપ્રેશનનો જલદીથી શિકાર નહીં બને.


-મમ્મી-પપ્પાને કામ કરવું હોય કે બહાર જવું હોય ત્યારે તેઓ તેમનાં સંતાનોના હાથમાં મોબાઈલ કે ટીવીનું રિમોટ પકડાવી દેતા હોય છે કે જેથી તેઓ તેમને હેરાન ના કરે, પરંતુ આ રીતે ફોનને બેબી-સિટર્સ ના બનાવો. તેનાથી તમારું સંતાન ગમે તે જોતું થઈ જશે અને તેની તેને લત લાગી જશે.

-તમારાં બાળકોને નો-સ્માર્ટ-ફોન ચેલેન્જ આપો અને દિવસમાં અમુક કલાક ફોનને અડવાનું પણ નહીં અને બીજી ગમતી પ્રવૃત્તિ કરવાની.

ઇન્ટરનેટના વપરાશમાં વિવેકબુદ્ધિ જરૂરી છે

હાર્વર્ડ બિઝનેસ રિવ્યૂમાં જણાવાયું છે કે તમારો ફોન તમને સારી ટેવો પાડવામાં મદદ કરી શકે છે. વધુમાં તે જણાવે છે કે આપણે કુટેવો માટે આપણા ફોનને જવાબદાર ગણીએ છીએ પરંતુ ફોન સુટેવો પાડવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે. ફોન પર એલર્ટ મૂકો. ફોનનું ટાસ્ક મેનેજર કે કેલેન્ડર એપ પણ કુટેવો રોકી શકે છે. તમે એક ટાસ્ક નક્કી કરો અને એપ્સની મદદથી તેને પાર પાડો...આ રીતે ઊંઘ માટે, જમવા માટે, હોમવર્ક કરવા માટે એલર્ટનો ઉપયોગ કરો અને તેનાથી મોબાઈલનો ઉપયોગ ઘટી જશે અને માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર તેની પોઝિટીવ અસર થશે. દરેક કામમાં નિયમિતતા અને શિસ્ત આવશે.

આ રીતે કિશોરોને ઇન્ટરનેટનો વપરાશ સમજણપૂર્વકનો કરવાનું શીખવાડો અને તમે પોતે પણ તમારા માટે તેમ જ કરો. નહીંતર બાળકો તમારું ક્યારેય માનશે જ નહીં. તમે બાળક માટે એક ઉદાહરણરૂપ બનશો તો તે જલદીથી શીખી જશે. 

આમ છતાં પણ જો તમારું બાળક ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યું છે તેવું તમને લાગતું હોય તો તરત જ તેના માનસિક સ્વાસ્થ્યને માટે તેના નિષ્ણાતને બતાવવું જ જોઈએ.

આજકાલની ફાસ્ટ લાઈફમાં ટેકનોલોજી જરૂરી છે અને કિશોરવયનાં બાળકો તેનો સમજપૂર્વકનો ઉપયોગ કરે તો તેમાં કાંઈ જ ખોટું નથી પરંતુ માતાપિતા, વાલીઓ અને સમાજના આગેવાનોની એ ફરજ બને છે કે બાળકોને સલાહ આપતાં પહેલાં તેઓ પોતે ઇન્ટરનેટ વાપરવાના નિયમોનું પાલન કરે અને તે પછી બાળકોને સમજાવે તો એ વધુ યોગ્ય ગણાશે.