ચાલતી પટ્ટી

" જિંદગીમાં જીતની સૌથી સારી તૈયારી એ છે કે આજે સારું કામ કરો.● ‘વિષાદ’ પણ એક યોગ છે. ● એક કામ શરુ કરી લીધા પછી અસફળતાનો ડર ના રાખો, ● અને કામને અધવચ્ચે છોડો પણ નહીં. ● સફળ લોકો કોઈ અલગ કામ નથી કરતા, ● બસ, તે કાંઈક અલગ રીતે કામ કરે છે... ● કોઈ પણ વ્યક્તિ તમને તમારી મરજી વિરુદ્ધ લઘુતાગ્રંથિનો અનુભવ ના કરાવી શકે."
લેબલ શિક્ષણ સાથે પોસ્ટ્સ બતાવી રહ્યું છે. બધી પોસ્ટ્સ બતાવો
લેબલ શિક્ષણ સાથે પોસ્ટ્સ બતાવી રહ્યું છે. બધી પોસ્ટ્સ બતાવો

25 સપ્ટેમ્બર 2021

 પ્રેરણાત્મક સ્ટોરી । 'વંચિતોના વાણોતર' પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી । 'શ્રેષ્ઠ શિક્ષક'ના અનેક ઍવોર્ડનું સન્માન મેળવનાર એકલવીર મહિલા । 


    -કન્ટેન્ટ ટેબલ-
  • પ્રેરણાત્મક સ્ટોરી
  • 'વંચિતોના વાણોતર' બાલવાડીની સ્થાપના અને કાર્ય
  • પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી
  • અનેક ઍવોર્ડનું સન્માન મેળવનાર મહિલા

                                   

પ્રસ્તાવનાઃ-

ઘણીવાર એવું બનતું હોય છે કે આપણે રસ્તામાં જતાં હોઈએ કે પછી કોઈ વાહનમાં હોઇએ અને ટ્રાફિક સિગ્નલ આવે એટલે અચાનક અનેક બાળકો હાથમાં નાની-મોટી વેચવાની વસ્તુઓ લઈને આવી પહોંચે છે અને આપણને એ આશામાં ઘેરી વળે છે કે આપણે કાંઈક ખરીદીએ તો તેને બે પૈસા મળે.એ એની રોજી-રોટી છે. આપણે એની પાસેથી ક્યારેક ખરીદતાં હોઈએ છીએ તો ક્યારેક એની સાથે વાત કરીને એને પૂછીએ છીએ કે તું ક્યાં રહે છે? શું કરે છે? ભણે છે કે નહીં ? બસ, આનાથી વધારે કાંઈ નહીં.સિગ્નલ ખૂલે એટલે એ એનાં રસ્તે, આપણે આપણાં રસ્તે. મોટાભાગના લોકો આવું જ કરતાં હોય છે પણ એક મહિલાએ એવું ન કર્યું, તો એણે શું કર્યું? એ જાણવા માટે તો આપણે એમની સાથે જ વાત કરીએ.


પ્રેરણાત્મક સ્ટોરી
તમારી વાત તમારા શબ્દોમાં...

" મારે તો બસ...આ બાળકોનાં આજીવન શિક્ષક બની રહેવું છે."

'વંચિતોના વાણોતર' શ્રી પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી

વંચિતોના વાણોતર શ્રી પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી



'વંચિતોના વાણોતર' પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી

"મેં  એ દિવસે ગાર્ડનમાં બાળકોને જોયાં હતાં. હું મારા હસબન્ડ અને નાનાં બાળક સાથે ગાર્ડનમાં બેઠી હતી ત્યારે કેટલાંક છોકરાઓ અમને ઘેરી વળ્યાં અને વસ્તુ લેવા માટે આગ્રહ કરવાં લાગ્યાં. કોઈની પાસે ફૂગ્ગા હતા તો કોઈની પાસે પિપૂડી, તો કોઈની પાસે જાતજાતનાં રમકડાં. મેં એમને વાતવાતમાં પૂછી લીધું કે તમે બધાં સ્કૂલમાં જાઓ છો કે નહીં? સૌનો એક જ જવાબ હતો, 'અમને કોણ ભણાવે? અમે તો બધાં છૂટક કામ કરીએ છીએ તો સ્કૂલમાં કેવી રીતે જઈએ?'

આ જવાબ સાંભળીને મારું દિલ કકળી ઊઠ્યું અને હું ખૂબ જ બેચેન બની ગઈ. મારા હસબન્ડની નજર મારા તરફ હતી એટલે તેમણે એ બેચેનીનું કારણ પૂછ્યું. મેં કહ્યું કે હું તો આ બાળકોની આજીવન શિક્ષક બની રહેવા માગું છું. આ ગરીબ વંચિત બાળકોને મફત શિક્ષણ આપીને મારી ફરજ પૂરી કરવા માગું છું. આમાં મારા પતિનો સાથ મને મળ્યો અને અમે અમારા શહેર ભાવનગરના જવાહરનગર વિસ્તારની ઝૂંપડપટ્ટીઓનાં બાળકોનું સર્વેક્ષણ કરવાનું કામ શરૂ કર્યું."


આ છે પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી કે જેઓ ભાવનગર શહેરમાં રહે છે. એમ.કોમ.સુધીનો ઉચ્ચ અભ્યાસ કર્યો છે. લાયબ્રેરી સાયન્સની ડિગ્રી લીધી છે. તેમણે એક સ્થાનિક શાળામાં પાંચેક વર્ષ કામ કર્યું અને સાથે દસેક વર્ષ મહિલા નાગરિક સહકારી બેન્કમાં ઑનરરી ડાયરેક્ટર તરીકે કામ કર્યું છે. તેઓ ગુજરાત રાજ્ય સ્તરે ઍથ્લેટિક્સ ચેમ્પિયન રહી ચુક્યાં છે.


ઍથ્લેટિક્સ ચેમ્પિયન પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી

ઍથ્લેટિક્સ ચેમ્પિયન પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી


તમારી વાત તમારા શબ્દોમાં

આ બધાં કામ સાથે તેમણે ઝૂંપડપટ્ટીનાં બાળકોનાં સર્વેક્ષણનું કામ ચાલું રાખ્યું અને બાળકોનાં ઘરે-ઘરે જઈને તેમનાં કુટુંબની માહિતી મેળવી, તેમનાં વાલીઓની મરજી જાણી. 

આ કાર્યમાં તેમની સાથે તેમના પતિ જોડાયા. આ સમયે તેમને સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ નડી કે આ શહેરી ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તારમાં છૂટક કામ કરતાં મજૂરો, વંચિતો અને સ્થળાંતર કરીને નાનાં-મોટાં કામ કરતાં લોકો રહેતા હોવાથી તેમની પાસે તેમનાં પોતાનાં બાળકોનાં જન્મ અંગેની કોઈ માહિતી નહોતી. પ્રજ્ઞાબહેને નાની-નાની માહિતી મેળવી અને તેના આધારે એ બાળકોનાં જન્મના દાખલા કઢાવ્યા અને કુલ-400 જેટલાં બાળકોને શહેરની મ્યુનિસિપાલિટી શાળામાં દાખલ કરાવડાવ્યાં. અને આ રીતે બાળકો શાળામાં જતાં થયાં.

તમારી સંસ્થા વંચિતોના વાણોતર વિશે થોડું જણાવશો?

જે બાળકોને શાળામાં દાખલ કર્યાં એમનાં વાલીઓ તો મોટાભાગે અભણ જ હતા અને એ લોકો આખો દિવસ મજૂરીકામે જતા હોય એટલે એમની પાસે સમય પણ ન હોય. તો પ્રશ્ન એ આવ્યો કે આ બાળકોને શાળાનું હોમવર્ક કોણ કરાવે? બીજું એ કે જે બાળકોને સવારની સ્કૂલ હોય એ બપોર આખી રખડ્યા કરે. 

'વંચિતોના વાણોતર' બાલવાડી રસ્તા પર શરૂ કરી.

આ બંને કારણોસર મેં મારી તે સમયની જોબ, અન્ય સામાજિક કાર્યો છોડી દીધાં અને બધું જ કામ છોડીને સંપૂર્ણપણે બાળકોની પાછળ જ સમય આપવાની શરૂઆત કરી. અને 13ઑક્ટોબર-2001 રોજ એક બાલવાડી શરૂ  કરી, જેને નામ આપ્યું 'વંચિતોના વાણોતર' બાલવાડી. 'વંચિતો' એટલે એવાં બાળકો કે જેઓ પછાત છે, વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિનાં છે,મજૂરી કરે છે, કચરો વીણે છે, નાના-મોટા કામધંધા કરે છે. 'વાણોતર' એટલે આવાં બાળકોનું રખોપું કરનારી, તેમની સંભાળ લેનારી વ્યક્તિ. 
 બાલવાડીમાં  બાલમંદિરથી બાર ધોરણ સુધીનાં બાળકોને મફત અભ્યાસ કરાવવામાં આવે છે અને વિવિધ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ કરાવવામાં આવે છે.

જે બાળકો સવારની શાળાઓમાં જતાં હોય છે તે બપોરના સમયે અને જે બપોરે શાળાઓમાં જતાં હોય તે સવારે અહીં  અભ્યાસ માટે આવે છે. આ બાલવાડીમાં તેમને રોજેરોજનું શાળાકીય હોમવર્ક કરાવું છું. વિવિધ વિષયમાં પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરાવું છું. ઉપરાંત, ઇતરપ્રવૃત્તિઓ અને પેપર-આર્ટ, મેંદી ડિઝાઈન, સીવણ-ગૂંથણની તાલીમ આપવામાં આવે છે.


વર્ષ-2001માં આ બાલવાડી શરૂ કરી ત્યારે ભાવનગર શહેરના જવાહર નગર વિસ્તારનાં બાળકોનાં રહેઠાણો નજીકના વિસ્તારોની ગલીઓમાં રસ્તા પર જ  બાળકોને શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું. વર્ષ-2007માં આ ઝૂંપડપટ્ટીઓને  સરકાર તરફથી દૂર કરવામાં આવી અને તેમને શહેરના જુદા-જુદા વિસ્તારોમાં પ્લોટ આપવામાં આવ્યા. આનાં કારણે મારાં બધાં જ વિદ્યાર્થીઓ જુદા-જુદા વિસ્તારમાં વહેંચાઈ ગયા. મારા વિસ્તારનાં બાળકોને હું ભણાવું છું. 

મંદિરના પ્રાંગણમાં બાલવાડીને જગ્યા મળી
બાળકોની સંખ્યા વધતી ગઈ એટલે રસ્તા પર ભણાવવાનું મુશ્કેલ બનતું ગયું. ત્યાંથી પસાર થતાં કેટલાંક લોકોનું આ બાબત તરફ ધ્યાન ખેંચાયું એટલે તેમણે નજીકના મંદિરના ટ્રસ્ટીઓ સાથે વાત કરી અને એ રીતે મંદિરના વિશાળ પ્રાંગણમાં સ્કૂલ ચલાવવાની અમને પરવાનગી મળી ગઈ. આ સેવાભાવી લોકોએ બાળકોને શૈક્ષણિક સામગ્રી પણ આપી.આ રીતે વર્ષ-2007માં આ નવી જગ્યા પર અમારી પ્રવૃત્તિઓ શરૂ થઈ જે આજ સુધી અહીં જ ચાલુ છે. 


મંદિરના પ્રાંગણમાં 'વંચિતોના વાણોતર'

મંદિરના પ્રાંગણમાં 'વંચિતોના વાણોતર'




બાલવાડીમાં હાલમાં 200 જેટલાં બાળકો ભણે છે

બાળકો જાતે જ સફાઈ કરે છે. પ્રાર્થના પછી અભ્યાસ શરૂ થાય છે. તેઓ પોતે પણ સ્વચ્છ થઈને આવે તેની કાળજી લેવામાં આવે છે. આખો દિવસ જુદી-જુદી પ્રવૃત્તિઓમાં વિતાવ્યા પછી બાળકો હસતાં-રમતાં ઘરે જાય છે. બાળકોને અહીં એટલી મજા પડે છે કે મારે હવે બાળકોને બોલાવવા નથી પડતાં કે લેવા પણ નથી જવું પડતું. તેઓ અહીં આવવા માટે એટલાં આતુર હોય છે કે દિવસે ને દિવસે મારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધતી જાય છે. હાલમાં, આ બાલવાડીમાં 200 બાળકો આવે છે જેમાં 130 છોકરીઓ છે અને 70 છોકરાઓ છે.


કોઈ વિદ્યાર્થીને 8 ધોરણ પછી આગળ ભણવું હોય તો શું કરો છો?

હા, આજકાલ ઉચ્ચ શિક્ષણ લેવા માગતાં બાળકોની સંખ્યા વધી  છે . આવા બાળકોને 8 ધોરણ પછી પ્રાઈવેટ શાળાઓમાં દાખલ કરાવડાવું છું અને તેમની વાર્ષિક ફી તેમજ શૈક્ષણિક જરૂરિયાતોની વ્યવસ્થા હું કરી આપું છું.

જે વિદ્યાર્થીઓને કૉલેજમાં જવું હોય તો તેમનાં ઍડમિશનથી લઈને ફી આપવા સુધીની બધી જ જવાબદારી હું સંભાળું છું. મોટાભાગે છોકરાઓને ડિપ્લોમા કોર્સમાં દાખલ કરાવીએ છીએ એટલે તેઓ જલદીથી પગભર થઈને કમાતાં થઈ શકે છે. 

મારા ત્રણ વિદ્યાર્થીઓ વિશે વાત કરતા મને આનંદ થાય છે કે જેઓ બાલમંદિરથી શરૂ કરીને બાર ધોરણ સુધી મારી પાસે જ ભણ્યાં છે અને સમગ્ર અભ્યાસ દરમિયાન 90થી ઉપર ટકા સાથે આગળ રહ્યાં છે અને તેજસ્વી કારકિર્દી બનાવી છે.

બાલવાડીના વિદ્યાર્થી જયરાજ મકવાણા

 " મારે ડૉક્ટર બનવું છે. અભ્યાસમાં મળેલી સિદ્ધિઓ માટે હું મારા શિક્ષક પ્રજ્ઞાબહેનનો આભારી છું. આ બાલવાડી ન હોત તો અમારું શું થયું હોત!"

જયરાજ મકવાણા

જયરાજ મકવાણા 


   " હાલમાં હું કૉલેજના પ્રથમ વર્ષમાં અભ્યાસ કરવા જઈ રહ્યો છું. પહેલા ધોરણથી જ હું આ સંસ્થા સાથે છું. આગળ સુધી સારા ગુણોથી સફળતા મેળવવામાં આ સંસ્થાનો અને પ્રજ્ઞાબહેનનો બહુ મોટો ફાળો રહેલો છે. ગરીબ તેમજ મધ્યમ વર્ગનાં બાળકોનાં અભ્યાસ માટે આવી બીજી કોઈ સંસ્થા ચાલતી નથી પણ પ્રજ્ઞાબહેન ચલાવે છે તે ધન્યવાદને પાત્ર છે.મારે વધુ અભ્યાસ કરીને ડૉક્ટર બનવું છે." 


બાલવાડીની વિદ્યાર્થિની દક્ષા ભરતભાઈ મકવાણા

" વંચિતોના વાણોતર બાલવાડીમાં ઇતરપ્રવૃત્તિઓ કરવામાં મને બહુ જ રસ પડતો હતો. આજે એ મારા શોખના વિષયો ગણાય છે."


દક્ષા મકવાણા

દક્ષા મકવાણા


" વંચિતોના વાણોતર સંસ્થામાં હું બાલમંદિરથી ભણીને આજે ઉચ્ચ અભ્યાસ સુધી પહોંચી છું. આ સંસ્થામાં બધી જ ઇતરપ્રવૃત્તિઓ કરાવવામાં આવે છે.બધા જ તહેવારો ઉજવવામાં આવે છે. રમતોત્સવ પણ થાય છે. અમારા શિક્ષક પ્રજ્ઞાબહેને અમને સારું શિક્ષણ પ્રદાન કર્યું છે. મને અહીં ભણવાનું મળ્યું અને હું આગળ વધી. હવે, હું ટ્યૂશન-ક્લાસમાં જઈને ભણાવું છું એ રીતે હું પગભર થઈ ગઈ છું."


બાલવાડીની વિદ્યાર્થિની વંશીતા ધાંધલ્યા

" નમસ્કાર! હાલમાં હું બી.એસસી.ના સિમેસ્ટર-3માં  અભ્યાસ કરું છું."

વંશીતા ધાંધલ્યા

વંશીતા ધાંધલ્યા

"છેલ્લાં દસ વર્ષથી વંચિતોના વાણોતરમાં અભ્યાસ કરું છું. આ સંસ્થામાં પ્રજ્ઞાબહેન તમામ વિષયોનો અભ્યાસ અને હોમવર્ક કરાવે છે. ઇતરપ્રવૃત્તિઓ પણ થાય છે. અમને  જરૂરી બધી જ જાતની શૈક્ષણિક સામગ્રી પ્રજ્ઞાબહેન જ આપે છે. ઘરનાં આર્થિક કારણોસર અમારો અભ્યાસ અટકે નહીં તેનું તેઓ ધ્યાન રાખે છે. અમને સારો પોષણવાળો ખોરાક મળી રહે તેનું ધ્યાન રાખે છે. અમે દરેક ક્ષેત્રમાં પારંગત બનીએ તેવા પ્રયત્નો તેઓ કરે છે. હું તેમનો દિલથી આભાર માનું છું."


" આ બાળકોનાં વાલીઓનું વલણ કેવું રહ્યું છે? ક્યારેય વિરોધ કરે છે ખરાં?"
" ના, ક્યારેય વિરોધ નથી થયો. ઊલટું, હવે તો તેઓ જ પોતાનાં બાળકને દાખલ કરવા માટે લઈને આવતાં હોય છે. બાળકો પણ અહીં આવવા માટે હોંશે-હોંશે તૈયાર થઈ જતાં હોય છે...

તેઓ પોતાનાં સંતાનોમાં દીકરાઓને ઉચ્ચ અભ્યાસ કરવાની છૂટ આપતાં હોય છે જ્યારે મોટાભાગના વાલીઓ દીકરીઓ માટે એવું ઇચ્છતાં હોય છે કે દીકરીઓ સીવણ-ભરત-ગૂંથણ, કમ્પ્યુટર કે મેંદી આર્ટ જેવા વિષયોમાં વ્યવસાયિક તાલીમ લઈને ઘરે બેસીને કામ કરે તો એમને ગમે.

"શિક્ષણથી સામાજિક પરિવર્તન આવ્યું છે, બાળકો ભણતાં થયાં છે."

બહેન, એક બાબત કહેવાની મને જરૂર ગમશે કે  સામાજિક ધોરણે શિક્ષણની બાબતમાં આ બહુ મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. મેં મારાં સર્વેક્ષણ દરમિયાન પણ જોયું કે ગરીબ અને મજૂરી કરતાં વાલીઓ પણ એમ કહે છે કે અમારાં બાળકો અમારી જેમ મજૂરી કરે એવું અમે નથી ઇચ્છતાં. એમને ભણતરની કિંમત સમજાઈ છે. ભણવાથી કામ સારું મળે અને પૈસા પણ સારાં મળે એ વાત તેમને સમજાઈ છે.અને વળી, પ્રાથમિક શિક્ષણ મફત અને ફરજિયાત થયું હોવાથી તેનો પ્રચાર પણ ઘણો થયો છે. તેનું આ પરિણામ છે કે છોકરો હોય કે છોકરી પણ સંતાનો ભણતાં થયાં છે." 

પ્રજ્ઞાબેનને તાજેતરમાં મળેલાં ઍવોર્ડ અને સન્માનપત્રો

 પ્રજ્ઞાબેનને  છેલ્લાં  21 વર્ષમાં  મળેલાં ઍવોર્ડની યાદી તો બહુ લાંબી છે. આ દરમિયાન તેમને કુલ 31 જેટલાં ઍવોર્ડ અને સન્માનપત્રો મળેલાં છે,  તાજેતરમાં તેમને મળેલાં ઍવોર્ડ અને સન્માનપત્રોની વિગત વિશે જાણીએઃ-


  • 'નેશનલ બિલ્ડર ઍવોર્ડ'
નેશનલ બિલ્ડર ઍવોર્ડ સ્વીકારતાં પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી

નેશનલ બિલ્ડર ઍવોર્ડ સ્વીકારતાં પ્રજ્ઞાબેન ગાંધી



તાજેતરમાં 16 સપ્ટેમ્બર-2021ના રોજ ભાવનગર રોટરી રાઉન્ડ ટાઉન ક્લબ તરફથી આ ઍવોર્ડ આપીને શ્રી પ્રજ્ઞાબહેનનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું.

  • 'પેરા લીગલ વૉલન્ટિયર'




21જુલાઈ-2021ના રોજ જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ દ્વારા કોરોનાકાળ દરમિયાન પેરા લીગલ વૉલન્ટિયર તરીકે કાર્ય કરવા બદલ ગુજરાત રાજ્યના કાનૂની સેવા મંડળ-અમદાવાદના ચેરમેન શ્રી ડૉ.જસ્ટિસ વિનીત કોઠારી દ્વારા સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું.

  • બેસ્ટ ટીચર ઍવોર્ડ
આ ઉપરાંત, નવનિધિ દિવ્યાંગ ટ્રસ્ટ, અખિલ ભારતીય શૈક્ષણિક મહાસંઘ(રાષ્ટ્રીય મહાસંઘ), અને શક્તિ સમન્વય સંસ્થા-ભાવનગર તરફથી માર્ચ-2021માં ઍવોર્ડ અને સન્માનપત્ર આપવામાં આવ્યાં છે.
  • સ્વયંસિદ્ધા ઍવોર્ડ
ગુજરાત ચેમ્બર ઑફ કૉમર્સનો બહુ જ સન્માનીય ઍવોર્ડ સ્વયંસિદ્ધા ઍવોર્ડ વર્ષ-2015માં તેમને મળી ચુકેલો છે.


" આપને મોટાભાગના ઍવોર્ડ અને સન્માનપત્ર 'શ્રેષ્ઠ શિક્ષક' તરીકેની વિશિષ્ટ સેવાઓ બદલ આપવામાં આવ્યાં છે તો હવે તમે તમારા આ કાર્યને આગળ કઈ રીતે લઈ જવા માગો છો?"

" મારું આ કાર્ય વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચે અને અનેક વંચિતોને અક્ષરજ્ઞાનનો અને ઉત્તમ શિક્ષણનો લાભ મળી રહે તેવું મારું સપનું છે...

મારા આ કાર્યને હું વ્યવસાયલક્ષી બનાવવા માગું છું એટલે કે જે પણ બાળક મારી સંસ્થામાં આવે તેમાંનાં કોઈને વ્યવસાયિક તાલીમ લઈને પોતાનો વ્યવસાય શરૂ કરવો હોય તો કરી શકે.  એટલે જ કમ્પ્યુટર-અભ્યાસ, સીવણ અને ભરત-ગૂંથણ અને અન્ય ગૃહઉદ્યોગોની ટ્રેનિંગ માટેનાં સાધનો  વસાવવાં છે. 

હાલમાં તો મંદિરના પ્રાંગણમાં એક મોટો હૉલ બંધાઈ રહ્યો છે એટલે ભવિષ્યમાં જગ્યાની તકલીફ થોડી ઓછી થઈ જશે. 


હાલમાં તો 'વન વુમન શો' છે એટલે કે મોટાભાગનું કામ હું અને મારા કુટુંબના સભ્યો સંભાળીએ છીએ. મારો દીકરો મરીન એન્જિનિયર છે અને પોતે જોબ કરે છે એટલે રજાના સમયમાં મને મદદ કરે છે. મારી પુત્રવધૂ સમાજશાસ્ત્ર વિષયમાં એમ.એ. છે અને યોગ ટીચર તરીકેની ટ્રેનિંગ લે છે. મારા પતિએ આ કાર્ય શરૂ કરાવ્યું, મને ખૂબ સહકાર આપ્યો પરંતુ કોરોનાકાળમાં તેઓ અવસાન પામ્યા એટલે એમનાં પ્રોત્સાહન અને સહકારની  ખોટ મને  પડી રહી છે.

"સમાજને માટે આપનો કોઈ મેસેજ છે?"

" હું એટલું કહેવા માગું છું કે દરેક સમાજની દરેક વ્યક્તિ એવું વિચારે કે સમાજમાં કોઈ પણ બાળક અભણ ન રહેવું જોઈએ." 

કોઈપણ દેશનો વિકાસ તેના સાક્ષરતાના આંક પરથી નક્કી થતો હોય છે. શિક્ષિત પ્રજા જ દેશના વિકાસમાં ભાગીદારી નોંધાવી શકે છે.



મેંદી-આર્ટ શીખતી વિદ્યાર્થિનીઓ
મેંદી-આર્ટ શીખતી વિદ્યાર્થિનીઓ


પ્રજ્ઞાબેનને ભવિષ્યનાં તેમનાં કામ માટે ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ પાઠવીએ અને વધુ ને વધુ બાળકોનું ભવિષ્ય તેમનાં હાથે ઉજ્જવળ બને તેવી પ્રાર્થના કરીએ. અસ્તુ.
આદર્શ શિક્ષક અંગે વધુ વાંચવા માટે નીચેની લિન્ક પર ક્લિક કરોઃ-


"એક પુસ્તક, એક પેન, એક બાળક અને એક શિક્ષક, વિશ્વને બદલી શકવાની અદ્દભુત તાકાત ધરાવે છે.


 "દીવાથી દીવો પ્રગટે. એક ભણે, અનેકને ભણાવે."


                                                                                                                                                                                                        

14 માર્ચ 2021

શિક્ષણઃ ઓનલાઈન કે ઓફલાઈન, એક મૂંઝવતો પ્રશ્ન

 શિક્ષણઃ ઓનલાઈન કે ઓફલાઈન, એક મૂંઝવતો પ્રશ્ન

શિક્ષણ એટલે શું?


શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઈન, એક મૂંઝવતો પ્રશ્ન

  • શિક્ષણ એટલે પુસ્તકિયું જ્ઞાન?
  • શિક્ષણ એટલે ગોખણપટ્ટી?
  • શિક્ષણ એટલે ડિગ્રીઓ મેળવવી?
ના, એ છે ભણતર.
ભણતર એટલે ભણવું, શીખવું, બોલવું, કહેવું. જે ભણતર દ્વારા ડિગ્રીઓ મેળવીને વ્યક્તિ રોટી, કપડાં, મકાન જેવી આવશ્યક જરૂરીયાતો પૂરી કરી શકે છે. ભણતર જરૂરી છે જીવનજરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે.
  • શિક્ષણ એટલે કેળવણી, શિસ્ત કેળવવી.
  • શિક્ષણ એટલે વિદ્યા. જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ.
  • શિક્ષણ એટલે ગણતરની પ્રક્રિયા.

 શિક્ષણ એટલે વ્યક્તિનું ઘડતર 

  • શિક્ષણ વ્યક્તિને માનવ બનાવે છે, સંસ્કારી બનાવે છે.
  • શિક્ષણ વ્યક્તિને કેળવે છે અને તેનો શારીરિક, માનસિક, સાંવેદનિક, સામાજિક વિકાસ કરે છે. આ સંસ્કાર છે જે તેને દુનિયાદારીના પાઠ ભણાવે છે.
  • શિક્ષણ દ્વારા વ્યક્તિનું ઘડતર થાય છે. તેની વિચારશક્તિ, નિર્ણયશક્તિ, કલ્પનાશક્તિ, વિવેકબુદ્ધિ ખીલે છે.
સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું,"માનવીની સંપૂર્ણ વ્યક્તિમત્તાનું પ્રગટીકરણ એટલે કેળવણી."
શિક્ષણ આપે છેઃ-
  • જીવન જીવવાની દ્રષ્ટિ.
  • શિક્ષણ શિખવાડે છે સ્વાવલંબી બનવાની કલા.
  • શિક્ષણ આપે છે નિર્ભયતા. જીવનનાં દુઃખો, મુશ્કેલીઓ સામે સાહસથી સંઘર્ષ કરીને જીવી જવાનું જોશ.
  • શિક્ષણ આપે છે ઉમદા સંસ્કારો, ઉમદા ચારિત્ર્ય.
  • શિક્ષણ સમજાવે છે માનવ-અવતારનું મહત્ત્વ. સમગ્ર પ્રકારના ભેદભાવ ભૂલીને મનુષ્ય-મનુષ્યના કામમાં આવે અને સમગ્ર વિશ્વના માનવો સાથે બંધુત્વની ભાવના કેળવે.
  • શિક્ષણ કે જે મનુષ્યને મુક્તિ અપાવે. 'સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે'. જે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ દોરી જાય.
ગાંધીજીએ કહ્યું, "અક્ષરજ્ઞાન એ કેળવણી નથી, એ જ્ઞાનપ્રાપ્તિનું સાધન છે."
ભારતીય શિક્ષણ પદ્ધતિઓઃ-
    પૌરાણિક સમયમાં ભારતમાં પ્રચલિત શિક્ષણ પદ્ધતિ હતી, ગુરુકુળ-આશ્રમ પદ્ધતિ. તેથી જ ભારતને 'વિશ્વગુરુ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન, એક મૂંઝવતો પ્રશ્ન
ગુરુકુળ આશ્રમ શિક્ષણ પદ્ધતિ
                                                                               

ગુરુકુળ આશ્રમ પદ્ધતિનાં લક્ષણોઃ-
  1. આ પદ્ધતિ મનુષ્યની ઉત્પત્તિ થઈ ત્યારથી અસ્તિત્વમાં આવી છે.
  2. આ છે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા. આઠ વર્ષની ઉંમરથી વિદ્યાર્થી ઘર છોડીને ગુરુકુળમાં આવી ગુરુ પાસે રહી શિક્ષણ મેળવે છે. તે દરેક વિદ્યામાં પારંગત બને તે પછી ઘરે પાછો ફરે છે.
  3. રાજા-મહારાજાઓનાં સંતાનોથી માંડીને શ્રીમંત-ગરીબોનાં બાળકો કોઈપણ ભેદભાવ વિના ત્યાં ભણવા આવતાં હતાં.
  4. શિક્ષણ મફત હતું અને કન્યાઓ માટે પણ હતું. તેમની વ્યવસ્થા અલગ કરવામાં આવતી હતી.
  5. તેમની દિનચર્યામાં સવારે બ્રહ્મમુહૂર્તમાં ઊઠીને પ્રાતઃકર્મથી પરવારી, પ્રાણાયામ, કસરત, અન્ય અભ્યાસ જેવી પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં આવતી હતી.
  6. અભ્યાસમાં ભારતીય પૌરાણિક શાસ્ત્રો વેદ, ઉપનિષદ્,વ્યાકરણ વગેરેનો અભ્યાસ થતો. તેની સાથે-સાથે ન્યાયશાસ્ત્ર, રાજકારણ, અર્થશાસ્ત્ર, યુદ્ધકલા, ધનુર્વિદ્યા, કૃષિઉત્પાદન જેવા વિષયોનું શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું.
  7. અભ્યાસની ભાષા સંસ્કૃત હતી.
  8. અભ્યાસ, ક્યારેક વર્ગખંડમાં, ક્યારેક મેદાનમાં તો ક્યારેક વૃક્ષ નીચે બેસીને કુદરતના સાંનિધ્યમાં ચાલતો હતો.
  9. સવારથી સાંજ સુધી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી, જેમાં આશ્રમનાં અન્ય કાર્યો  જેવાં કે, ગુરુપત્નીને ઘરકામમાં મદદ કરવી, જંગલમાં લાકડાં કાપવાં, ઢોર ચરાવવાં માટે જવું, અશ્વોની સંભાળ રાખવી વગેરે.
  10. ભોજન સાત્ત્વિક રહેતું અને ફળો-શાકભાજીનો વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.
  11. આપણાં પૌરાણિક પાત્રો જેવાં કે, રામ,કૃષ્ણ,સુદામા, અર્જુન, ભીમ, ગૌતમ, દ્રૌપદીએ ગુરુકુળોમાં શિક્ષણ લીધું હતું.
  12. તે સમયે વલ્લભીપુર, નાલંદા, વિક્રમશીલા જેવી વિદ્યાપીઠો પ્રચલિત હતી. પછીના ગાળામાં શાંતિનિકેતન વિદ્યાપીઠ પણ પ્રચલિત બની હતી.
  13. ગુરુકુળોનું શિક્ષણ હતું સર્વાંગીણ શિક્ષણ, જીવનઘડતરનું શિક્ષણ.


આજનાં આધુનિક ગુરુકુળોનાં લક્ષણોઃ-
આજે, શ્રી સ્વામીનારાયણ ગુરુકુળ, તપોવન સંસ્કૃતિ ધામ જેવી સંસ્થાઓ ઇન્ટરનેશનલ લેવલ પર ગુરુકુળ પદ્ધતિથી અભ્યાસ કરાવે છે
તેમની શિક્ષણ પ્રક્રિયામાં પૌરાણિક ગુરુકુળ પદ્ધતિનાં લક્ષણો તો છે જ, જેથી બાળકમાં ભારતીય સંસ્કારોનું જતન થાય.
સમયની માંગ મુજબ આ ગુરુકુળો પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ પદ્ધતિથી પ્રભાવિત થયેલાં છે અને વિદ્યાર્થીઓને ઇન્ટરનેટની દુનિયાથી પરિચિત કરવા માટે શિક્ષણ સાથે કમ્પ્યુટરના અભ્યાસને પણ જોડી દેવામાં આવ્યો છે. ઇ-બુક, વીડિયો-ચેટ, વીડિયો વ્યાખ્યાન દ્વારા ઓનલાઈન શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે જેથી લોકડાઉનના સમયમાં પણ વિદ્યાર્થીઓ ઘરે બેસીને અભ્યાસ કરી શકે. આ કહેવાય છે આધુનિક ગુરુકુળ શિક્ષણ પદ્ધતિ.



ક્લાસરૂમ શિક્ષણ પદ્ધતિનાં લક્ષણોઃ-
આ આપણું પરંપરાગત શિક્ષણ કહેવાય છે.
  • શિક્ષણ ક્લાસરૂમમાં આપવામાં આવે છે.
  • શિક્ષક 'ચૉક અને ટૉક' દ્વારા શિક્ષણ આપે છે.
  • વિવિધ ભાષાઓ, વિજ્ઞાનો, સમાજવિદ્યા, ભૂગોળ, ગણિત, વિવિધ કલાઓ, રમતગમત જેવા વિષયોનું શિક્ષણ આપવામાં આવે છે.
  • નિયત પાઠ્યપુસ્તકો દ્વારા નિયત અભ્યાસક્રમ, નિયત સમયગાળામાં પૂરો કરવાનો હોય છે.
  • આ શિક્ષણ પરીક્ષાલક્ષી હોય છે એટલે ગોખણપટ્ટી પર ચાલતું હોય છે. વિદ્યાર્થીઓનું લક્ષ્ય ડિગ્રીઓ મેળવીને જોબ કરવાનું હોય છે.
  • સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાનનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી વ્યવહારુ કે પ્રાયોગિક જ્ઞાનને ઓછો અવકાશ મળે છે.
  • વિદ્યાર્થીઓનું શિક્ષણ ક્લાસની ચાર દીવાલોમાં કેદ થઈ જતું હોય છે. એટલે તે શુષ્ક અને રસવિહીન બને છે.
ઓનલાઈન શિક્ષણનાં લક્ષણોઃ-
  • ઇન્ટરનેટના માધ્યમ દ્વારા આપવામાં આવતું શિક્ષણ કે જેને ઇ-લર્નિંગ પણ કહેવામાં આવે છે.
  • જેમાં ઓનલાઇન ક્લાસિસ અને ડિજિટલ-મીડિયા દ્વારા શિક્ષણ આપવામાં આવે છે.
  • વિદ્યાર્થીઓ ઘરે બેઠાં શિક્ષણ લઈ શકે છે એટલે સ્કૂલો સુધી જવું નથી પડતું, સમય-શક્તિ બચી જાય છે. ટ્રાન્સપોર્ટનો ખર્ચ બચી જાય છે. ભણતર ભાર વિનાનું બને છે.
  • વિદ્યાર્થી ઘરે બેસીને પોતાના રસ-રુચિ અનુસાર, પોતાના અનુકૂલ સમયે શિક્ષણ લઈ શકે છે. તેથી તેનો સમય બચી જાય છે.
  • જોબ કરતા વિદ્યાર્થીઓ પોતાના સમયે આગળ ભણી શકે છે. 
  • ઓનલાઈન શિક્ષણ વિદ્યાર્થીમાં સ્વંયશિસ્ત કેળવે છે.
  • આ શિક્ષણ વિદ્યાર્થીની જિજ્ઞાસાને સંતોષે છે તે પ્રશ્ન કરતો થાય છે અને તેના જવાબો પણ ઇન્ટરનેટ દ્વારા શોધી શકે છે. આમ તે આત્મનિર્ભર બને છે. 
  • ઇન્ટરનેટમાં વિશાળ જ્ઞાન પડેલું છે. એમાં સંશોધન કરતાં-કરતાં તેની વિચારશક્તિ, કલ્પનાશક્તિ, સંશોધનશક્તિ ખીલે છે.


યુનેસ્કોએ પ્રકાશિત કરેલા એક રિપોર્ટ મુજબ, કોરોનાને કારણે 107 બિલિયન વિદ્યાર્થીઓને સ્કૂલોથી દૂર રહેવાનું થયું તેથી, શિક્ષણ ઇ-લર્નિંગ તરફ વળ્યું. એક કન્સલ્ટિંગ કંપનીના રિપોર્ટ પ્રમાણે વર્ષ-2025 સુધીમાં ભારતમાં ઓનલાઈન શિક્ષણમાં દસગણો વધારો થઈ શકે છે.
લર્નિંગ એપ બાયજુના સંસ્થાપક અને સીઈઓ બાયજુ રવીન્દ્રનનું કહેવું છે કે મહામારી દરમિયાન પ્રથમ વખત બાળકોની શીખવાની રીત બદલાઈ રહી છે. દરેકને ઓનલાઈન શિક્ષણના ફાયદા સમજાવવા લાગ્યા છે. 75 ટકા માતાપિતા, બાળકોનું આ શિક્ષણ ચાલુ રહે તેવું ઇચ્છે છે. તેમનું કહેવું છે કે, હવે ભવિષ્યમાં શિક્ષણનું નવું મિશ્રિત રૂપ જોવા મળશે, જેમાં બાળકો ક્લાસરૂમમાં બેસશે પણ સાથે શિક્ષણ આધારિત રિસર્ચ-પ્રોજેક્ટ દ્વારા સેલ્ફ-લર્નિંગમાં રસ કેળવશે. ચાર દીવાલોમાં રહીને પરીક્ષાલક્ષી બનેલું શિક્ષણ ગુણવત્તાવાળું બનશે.


વાલીઓની મૂંઝવણ શું છે?

  • શિક્ષણનું એક આખું નવું માળખું સમગ્ર વિશ્વમાં ગોઠવાઈ રહ્યું છે ત્યારે વાલીઓની પણ કેટલીક ચિંતા, મૂંઝવણ છેઃ-
  • ઓનલાઈનના અસ્થિર શિક્ષણ પ્રવાહોમાં અમારાં સંતાનોનાં ભવિષ્યનું શું થશે? તેઓ ફરી શાળાએ જઈ શકશે?ક્યારે જશે?
  • ઓનલાઈન અભ્યાસ તેમને ઇન્ટરનેટનાં અન્ય દૂષણો તરફ તો નહીં ખેંચી જાય ને! તેને મોબાઈલની લત કેવી રીતે છોડીશું?
  • ગ્રામીણ પ્રદેશોમાં ગરીબ માબાપનાં બાળકો પાસે ખાવાનાં સાંસા હોય છે ત્યાં સ્માર્ટ-ફોન કેવી રીતે લઈ શકે? ઘણાંનાં ઘરોમાં એક જ ફોન હોય છે. વીજળીના ધાંધિયા હોય છે, ઇન્ટરનેટની સ્પીડ વધઘટ થયા કરતી હોય છે ત્યારે સંતાનને ભણાવવું કેવી રીતે?

શિક્ષકોની મૂંઝવણ શું છે?

  • શિક્ષકોની સૌથી મોટી મૂંઝવણ છે કે ચૉક અને ટૉક સાથે ટેવાયેલા અમને ડિજિટલ માધ્યમો સાથે મેળ બેસાડતાં આવડશે? ઇન્ટરનેટની વિવિધ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ અને વિવિધ પ્રકારનાં શૈક્ષણિક-એપ્સ અને પદ્ધતિ વિશેની તાલીમ ક્યાં, ક્યારે, કેવી રીતે લઈશું?

શાળા સંચાલકોની મૂંઝવણ શું છે?

  • શાળામાં ઓનલાઈન-શિક્ષણનું માળખું કેવી રીતે તૈયાર કરીશું?કેટલું ખર્ચાળ બનશે?
  • વિદ્યાર્થીઓ આવતા નહીં હોવાથી શાળાના ખાલી પડેલા ક્લાસરૂમનો શું ઉપયોગ કરીશું?
  • વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષાનું શું? ફી કેટલી લેવી?શિક્ષકોની તાલીમનું શું?નવા શિક્ષકોની પસંદગીના માપદંડો કેવા રાખવાના? વગેરે.

વિદ્યાર્થીઓની મૂંઝવણ શું છે?

  • એક સર્વે મુજબ દેશના 75 ટકા વિદ્યાર્થીઓને ઓનલાઈન શિક્ષણ પસંદ છે કારણ કે બાળકોને સ્ક્રીન પર જોવાની ટેવ પડી ગઈ છે. તેમને વીડિયો, ગ્રાફ્સ, એનિમેશન દ્વારા શિક્ષણ લેવામાં રસ પડે છે. અને જોવાની સેન્સથી તેઓ વધુ જલદી ગ્રહણ કરી લે છે એટલે તેમને વધુ રસ પડે છે. 
બસ, તેમની એક મૂંઝવણ છે કે તેઓ તેમની સ્કૂલનું વાતાવરણ અને મિત્રોને ભૂલી શકતા નથી, તેમનું કહેવું છે કે અમુક નક્કી દિવસે તો શાળામાં શિક્ષણ મળવું  જોઈએ.     

વાલી, શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને શાળા-સંચાલકોની મૂંઝવણને ઉકેલવા માટે સરકાર પણ પ્રયત્નશીલ છે. જાણીએ એ વિશેઃ-

  1. આત્મનિર્ભર ભારત બનવા તરફનું પ્રથમ પગથિયું છે ઓનલાઇન શિક્ષણ. ભારતના આ મિશનને વેગ આપવા માટે નાણાપ્રધાને 20 કરોડનું પેકેજ જાહેર કરતા જણાવ્યું કે સરકાર આ શિક્ષણને ખૂબ મહત્ત્વ આપી રહી છે, જેમાં ઇન્ટરનેટ સેવાઓને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવીને 12 નવી શૈક્ષણિક ચેનલો શરૂ કરવાની યોજના છે.
  2. ગુજરાત સરકારના શિક્ષણ વિભાગે ગુજરાત માધ્યમિક બોર્ડ સાથે જોડાયેલી સ્કૂલોને નિઃશુલ્ક ઓનલાઈન શિક્ષણ આપવાની જાહેરાત કરી છે, જેમાં ધો. 3થી8 માટે જીસીઇઆરટી-ગાંધીનગર અને ધો.9થી12 માટે ગુજરાતી માધ્યમ અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડની યૂ-ટ્યૂબ ચેનલ જીએસએચએસઇબી-ગાંધીનગર પર ઉપલબ્ધ છે.
  3. કેન્દ્ર સરકારે શાળાઓ માટે  જણાવેલી ગાઇડલાઈનમાં પ્રિ-પ્રાયમરીનાં બાળકો માટે માત્ર 30 મિનિટ, ધો.1થી8ના વિદ્યાર્થીઓ માટે 45 મિનિટનાં બે સત્ર અનેધો.9થી 12 માટે 30થી 45 મિનિટનાં 4 સત્રની ભલામણ કરાઈ છે.
  4. એક સર્વે મુજબ, ભારતનાં 1700 કરતાં વધારે શહેરોમાં ઓનલાઇન લર્નિંગ શિક્ષણ શરૂ થઈ ગયું છે.
  5. અને સરકારની સૌથી મોટી જાહેરાત છે નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ-2020. 34 વર્ષ પછી નવી શિક્ષણ નીતિ તૈયાર થઈ ગઈ છે. જેમાં વાલી, શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને શાળા સંચાલકોના પ્રશ્નોના બધા જ  જવાબ મળી રહે છે. 

નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિનાં મુખ્ય લક્ષણોઃ-

  • આ શિક્ષણ નીતિમાં નવા ભારતની નવી આશાઓ, નવી આકાંક્ષાઓને પૂર્ણ કરવાનું એક નવું વિઝન છે્.
  • શિક્ષણનું માળખું છે 5+3+3+4નું. જેમાં ભણતરની સાથે-સાથે ગણતરને પણ મહ્ત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
  • આ નીતિમાં સૌથી પાયાના પ્રિ-સ્કૂલ શિક્ષણને ખૂબ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે જેમાં પ્લેફૂલ-લર્નિંગ એક્ટિવિટી આધારિત પ્રવૃત્તિઓનું માળખું તૈયાર કરાયું છે. યુવા પેઢીના નિર્માણને મજબૂત બનાવવા માટેનો આ વિચાર છે. 
  • પ્રાયમરી શિક્ષણથી જ રોજગારલક્ષી શિક્ષણ આપવામાં આવશે.
  • બાળક દરેક વિષયને જીવનનાં વિવિધ પાસાઓ સાથે જોડીને તેને સમજે તેવો દ્રષ્ટ્રિકોણ રાખવામાં આવ્યો છે.
  • બાળક તેની આસપાસનાં વાતાવરણમાંથી શીખે અને જીવનમાં તેને ઉતારે તે માટે તેને પુસ્તકો અને ક્લાસરૂમની ચાર દીવાલોમાંથી બહાર કાઢીને દુનિયાની વાસ્તવિક જિંદગી સાથે જોડવામાં આવશે.
  • અભ્યાસક્રમને હળવો બનાવીને જીવનની મૂળભૂત બાબતો પ્રત્યે તેનું ધ્યાન દોરવામાં આવશે.
  • વિદ્યાર્થીઓ 21મી સદી સાથે ચાલી શકે તે માટેનાં કૌશલ્યો તેમનામાં વિકસાવવામાં આવશેે. તે કૌશલ્યો છે, ક્રિટિકલ થિંકિંગ-ક્રિએટિવિટી કોલેબરેશન- ક્યુરિઓસિટી અને કમ્યુનિકેશન. આજના ડિજિટલ યુગની માંગ અનુસાર તેમને ઇન્ટરનેટ, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટલિજન્સ, કોડિંગ, ડેટા સાયન્સ અને રોબોટિક્સથી પરિચિત કરાવવામાં આવશે. 


આ શિક્ષણ નીતિમાં માતાપિતાએ એ બાબત સમજવાની છે કે બાળકની આંતરિક શક્તિઓને ખીલવાની તક મળે તેનું ધ્યાન રાખો. તેના પરીક્ષાના ગુણને મહત્ત્વ આપ્યા સિવાય તેના જ્ઞાનનો તે યોગ્ય ઉપયોગ કરે તે મહત્ત્વનું છે.

બાળકમાં આત્મનિર્ભરતા જાગૃત કરવાની છે એટલે તેને સ્વયં શીખવાની, વિચારવાની, પ્રયોગો કરવાની, સંશોધન કરવાની મોકળાશ આપો.
આ સમગ્ર ચિત્ર બતાવે છે કે ભારતમાં ક્લાસરૂમ-કલ્ચર જ રહેવાનું છે. બસ, આપણે માત્ર એટલું કરવાનું છે કે ક્લાસરૂમ કલ્ચર અને ઓનલાઈન શિક્ષણનો સમન્વય કરીને આધુનિક શિક્ષણનું માળખું તૈયાર કરવાનું છે જેથી ઇ-શિક્ષણ અને પરંપરાગત ક્લાસરૂમ શિક્ષણ એકબીજાનાં પૂરક બની રહે.

આપણા દેશના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અને વૈજ્ઞાનિક ડૉ. એ.પી.જ.અબ્દુલ કલામે કહ્યું છે કે, "ધી પર્પઝ ઑફ ઍજ્યુકેશન ઇઝ ટુ મેક ગુડ હ્યુમન બીઇંગ્સ્ વિથ સ્કિલ્સ ઍન્ડ ઍક્સ્પર્ટીઝ."

નવી શિક્ષણ નીતિ અંગે વધુ જાણવા માટે નીચેની લિન્ક પર ક્લિક કરોઃ-


ઓનલાઇન શિક્ષણ અંગે વાલીઓ, શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓનાં મંતવ્યોઃ-


શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન, એક મૂંઝવણ.
નિત્ય સોની
(વિદ્યાર્થી-શ્રેણી-12,એચ.બી.કાપડીયા હાઇસ્કૂલ-અમદાવાદ)


"ઓનલાઇન ઍજ્યુકેશન સહુને વધુ સ્વતંત્ર રહેવાની તક આપે છે.મારા મત મુજબ, વિદ્યાર્થીઓ માટે આ સ્થિતિ વધુ સારી છે. ઓનલાઇન ઍજ્યુકેશન દ્વારા એ જ પ્રકારની શૈક્ષણિક જરૂરિયાતો પૂરી થતી હોય છે જે ઓફલાઇન ઍજ્યુકેશન દ્વારા થતી હોય છે.તેથી, મને તેને લગતી સમજ મેળવવામાં કોઈ પ્રશ્નોનો સામનો નથી કરવો પડતો.ઓનલાઇન ઍજ્યુકેશન મને મારા રસનાં ક્ષેત્રમાં જવાની અનુકૂળતા આપે છે. ઓનલાઇન ઍજ્યુકેશનથી હું સંતુષ્ટ છું."



    
શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન,એક મૂંઝવણ
વેદ સોની
(વિદ્યાર્થી-શ્રેણી-9,એ-વન હાઈસ્કૂલ-અમદાવાદ)

"છેલ્લા એકાદ વર્ષથી જ્યારથી ઓનલાઇન ક્લાસ શરૂ થયા ત્યારથી મને અને મારા ક્લાસના અન્ય ઘણા વિદ્યાર્થીઓને ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. શરૂઆતમાં, ઓનલાઈન ક્લાસ દરમિયાન મને બોલવામાં બહુ જ સંકોચ થતો હતો પરંતુ બહુ થોડા સમયમાં મારો સંકોચ દૂર થઈ ગયો, ઓનલાઇન ક્લાસને લીધે અગાઉ જે બાબતો વિશે હું બિલકુલ જાણતો નહોતો તે હું જાણતો થયો છું".



શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન,એક મૂંઝવણ.
પ્રો.ડૉ.અશ્વિન જનસારી--


"ઓનલાઇન શિક્ષણમાં યાંત્રિકતા વધુ અને 'હ્યુમન ટચ' ઓછો હોય છે. શિક્ષક-વિદ્યાર્થી વચ્ચે વર્ગમાં થતી શિક્ષણ-ક્રિયામાં "જીવતંતા" હોય છે. તેમના વચ્ચેની આંતરક્રિયા વિદ્યાર્થીઓની મનો-સામાજિક જરૂરિયાતો સંતોષે છે, જેને લીધે તેમનો વિકાસ થાય છે. છતાં, વર્તમાન સમયમાં ઓનલાઇન શિક્ષણ અનિવાર્ય છે".

--પ્રો.ડૉ.અશ્વિન જનસારી(નિવૃત્ત પ્રોફેસર અને અધ્યક્ષ મનોવિજ્ઞાન વિભાગ, ગુજરાત યુનિ. અમદાવાદ. 




શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન,એક મૂંઝવણ
વૈભવ દવેે


"કોવિડ મહામારી દરમિયાન શિક્ષણની પ્રવૃત્તિને ઘણી અસર પડી છે. વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો બંને માટે આ સમય દરમિયાન શિક્ષણ પ્રક્રિયા ઘણી ચેલેન્જિંગ બની  રહી. ઓનલાઇન શિક્ષણ 'લેવું અને આપવું' એ એકમાત્ર વિકલ્પ બની રહ્યો. મારા મતે ઓનલાઇન શિક્ષણ દરેક વિષય માટે અનુકૂળ ન ગણાવી શકાય. ટૂંકા સમય માટે કામ ચોક્કસ ચલાવી શકીએ પણ લાંબા ગાળાની વ્યવસ્થારૂપે અથવા ઓફલાઇન શિક્ષણની અવેજીરૂપે તેને ન ગણી શકીએ. હું છેલ્લાં સાત વર્ષથી સંગીતની તાલીમ આપી રહ્યો છું. સંગીત વિષયમાં ઓનલાઇન શિક્ષણ એ ઘણું મુશ્કેલ છે. વિદ્યાર્થીઓને ઓનલાઇન પદ્ધતિમાં ઘણાબધા કૉન્સેપ્ટ શીખવી  શકાતા નથી, જે ઓફલાઇન શિક્ષણમાં આસાનીથી ડેમોનસ્ટ્રેટ કરી  શકાય છે. મારા મતે, વિદ્યાર્થીઓ સંગીતના શિક્ષણની ઓફલાઇન જેટલી મજા લઈ શકે છે તેટલી ઓનલાઇન લઇ શકતા નથી. વળી, ઓનલાઇનમાં કનેક્ટિવિટી ઇશ્યૂ, અનક્લિયર સાઉન્ડ ક્વોલિટી  જેવા પડકારો તો છે જ".

  -વૈભવ દવે(સંગીત શિક્ષક અને સંસ્થાપક-સૂરસાધના ઍકેડમી)



શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન,એક મૂંઝવણ
ડૉ. પ્રણવ જાની


"પહેલું, જે કાંઈ શીખવાનું છે તેને માટે શાળા સુરક્ષિત હોવી જરૂરી છે. તે સૌથી મહત્ત્વની બાબત છે. જો શાળા સલામત હોય તો વ્યક્તિગત રીતે તે ખૂબ જ સારું ગણાય છે. શીખવાની પ્રક્રિયા કૉમ્યુનિકેશન દ્વારા થતી હોય છે અને આમાં વ્યક્તિ સમગ્ર રીતે સામેલ હોય છે.  વિદ્યાર્થીઓ  શાંત હોઇ શકે છે પરંતુ તેમની આંખો અને અભિવ્યક્તિ તેમજ બોડી-લેન્ગ્વેજ દ્વારા તમે જાણી શકો છો કે તેઓ સાંભળી રહ્યા છે અને શીખી રહ્યા છે. ઓનલાઇન-ઇન્સ્ટ્રક્શન બિલકુલ ચહેરા પર કેમેરાને મૂકે છે અને તેનાથી ઘણા વિદ્યાર્થીઓ શરમ અને સંકોચ અનુભવે છે.

સાથે,સાથે, ઓનલાઇન ઍજ્યુકેશનના ફાયદાઓ પણ છે. શારીરિક ખામી ધરાવતા દિવ્યાંગ વિદ્યાર્થીઓ પણ અન્ય વિદ્યાર્થીઓની જેમ જ વર્ગમાં હાજર રહી શકે છે.શાંત વિદ્યાર્થીઓ જો બોલવામાં સંકોચ અનુભવતા હોય તો ચેટનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેથી હું મારા નિયમિત ઑફલાઇન ક્લાસમાં પણ ઓનલાઇનના કેટલાંક ફિચર્સથી શિક્ષણ આપવાનું પસંદ કરું છું.જેમાં અલગ-અલગ ટાઇપના વિદ્યાર્થીઓને અલગ-અલગ રીતે શિક્ષણ મેળવવાની તક આપું છું.કોરોના મહામારી પછીના મારાં શિક્ષણકાર્યમાં સામાન્ય શિક્ષણકાર્ય કરતાં વધુ ઓનલાઇન શિક્ષણ સામેલ હશે". 

-ડૉ. પ્રણવ જાની, હી/હીમ ઍસોસિયેટ પ્રૉફેસર, ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ ઇન્ગ્લિશ,ઓહાયો સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ડાયરેક્ટર, એશિયન અમેરિકન સ્ટડીઝ્(એથનિક અભ્યાસ માટેનું કેન્દ્ર).



શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન, એક મૂંઝવણ
ડૉ.સિરાલી નિપમ મહેતા

"હું માનું છું કે ફેસ-ટુ-ફેસ ટીચિંગ જેવું બીજું કોઈ ટીચિંગ નથી અને ડાયરેક્ટ-કૉમ્યુનિકેશન દ્વારા મેળવાતાં નોલેજનું સ્થાન અન્ય કોઈ લઈ શકે તેમ નથી. આપણાં હિંદુ ધર્મગ્રંથોના 'ઉપનિષદો' એટલે આધ્યાત્મિક વિદ્યા પ્રાપ્ત કરતી વખતે ગુરુની નજીક બેસવું. શીખવાની આ શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ છે.
જોકે, હાલની મહામારીની પરિસ્થિતિમાં, ઓનલાઇન ઍજ્યુકેશન એ બીજો એક ઉત્તમ વિકલ્પ છે. તે ઉપરાંત, તેને આપણાં માટે ઉપલબ્ધ બનાવવા માટે આપણા વૈજ્ઞાનિકો અને ડિજિટલ ટેકનોલોજીના આપણે ખૂબ આભારી છીએ નહીં તો આ સમય આપણે વ્યર્થ ગુમાવી દીધો હોત. 

ઓનલાઇન ઍજ્યુકેશને આપણા માટે નાનકડા એવા બેઠક-રૂમમાં આખા વિશ્વને લાવીને મૂકી દીધું છે અને તે દ્વારા અનેક સંભાવનાઓ તરફ આપણી દ્રષ્ટિને ખોલી નાખી છે.આટલું જ નહીં, આ પદ્ધતિને અપનાવવાનું દરેકને માટે અનિવાર્ય બની ગયું છે. અને તેણે એકદમ પછાત વ્યક્તિને પણ નવી સિસ્ટમ પ્રત્યે સભાન કરી દીધી છે. 'જરૂરિયાત એ શોધની જનની  છે'. ગમે કે ના ગમે, પણ દરેકને 'ન્યૂ નોર્મલ'ને અનુકૂળ થવું પડ્યું છે.
ઓનલાઇન ઍજ્યુકેશને પરિવર્તન અને પ્રગતિની પ્રક્રિયાની ઝડપને વધુ ઝડપી બનાવવામાં મદદ કરી છે.વાતાવરણ ફરી નોર્મલ થઈ જશે તો પણ આનાથી આપણે ટેવાઇ   જઇશું. આને કારણે દરેક વ્યક્તિ મુવિંગ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશનની પાછળ સમય અને પૈસા બચાવી રહી છે. ટૂંક સમયમાં જ આપણે હાયર ઍજ્યુકેશનમાં તો આ મિશ્રિત શિક્ષણપ્રક્રિયામાં આવી જઇશું. વિદ્યાર્થીઓને નિયમિત ધોરણે નહીં પણ કેટલાક દિવસો માટે જ કોલેજોમાં શારીરિક રીતે હાજરી આપવી પડશે. 

આપણે આ સિસ્ટમ સાથે ઝડપથી અનુકૂલન સાધી લેવું જોઇએ. હું પરિવર્તનનું સ્વાગત કરું છું અને જેટલી ઝડપથી આપણે સહુ તેનો સ્વીકાર કરી લઇએ તે આપણા ભલામાં હશે".

ડૉ. સિરાલી નિપમ મહેતા-(આચાર્ય-એસ.એલ.યુ.આર્ટ્સ ઍન્ડ એચ.ઍન્ડ પી. ઠાકોર કોમર્સ કોલેજ ફોર વિમેન્સ-અમદાવાદ)



શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન, એક મૂંઝવણ
 પ્રો.ડૉ. દીપિકાબેન શાહ


"આધુનિક સમયનો ખૂબ જ ચર્ચિત, વિચારવા યોગ્ય અને મનપસંદ એવો આ વિષય છે. એક શિક્ષક તરીકે હું મારું મંતવ્ય રજૂ કરું છુંઃ-


ઓનલાઇન શિક્ષણ એટલે ઘરમાં બેસીને કમ્પ્યુટર દ્વારા લેવામાં આવતું શિક્ષણ. આ અંગે કેટલાક ફાયદા ને ગેરફાયદા છે તે જોઈએઃ-

ફાયદાઃ-1). આધુનિક સમયમાં ટેકનોલોજીના વિકાસની  દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો તે એક અનિવાર્ય જરૂરિયાત છે.વિદ્યાર્થીઓને ઓનલાઈન શિક્ષણથી વિવિધ ક્ષેત્રના વિકાસની માહિતી મળે છે. આ રીતે તેના જ્ઞાનનો વિકાસ થાય છે.2). વિદ્યાર્થીને વહેલી સવારે ઊઠીને શાળાએ જવું પડતું નથી તેથી સમયનો બચાવ થાય છે.3). વિદ્યાર્થીની કુતૂહલવૃત્તિ સતેજ થાય છે અને તે સંતોષાય છે.

ગેરફાયદાઃ-1). શરૂઆતમાં કમ્પ્યુટરની ટ્રેનિંગ લેવી પડે છે.2) લાંબો સમય કમ્પ્યુટર પર બેસવાથી શારીરિક તકલીફો થાય છે જેવી કે, ગરદનનો દુખાવો, આંખોની તકલીફ, આંગળીઓ જકડાઈ જવી વગેરે.3) વિજ્ઞાન જેવા પ્રાયોગિક વિષયોમાં લેબોરેટરીની જરૂર પડતી હોય છે.4) વિદ્યાર્થીમાં  શિષ્ટાચાર કે શિસ્તની ખામી જોવા મળે છે. 5) સતત કમ્પ્યુટર જોયા કરવાથી તે તેનો બંધાણી થઈ જાય છે, સ્માર્ટફોનમાં વીડિયો-ગેમ અને વીડિયો-ચેટ જોવાની તેને ટેવ પડી જાય છે. 

    સંક્ષેપમાં, એટલું જણાવવાનું કે ઓનલાઇન શિક્ષણ વિકાસને માટે જરૂરી છે પરંતુ ક્લાસરૂમ શિક્ષણ તો અનિવાર્ય બાબત છે".

પ્રો.ડૉ.દીપિકાબેન શાહ( નિવૃત્ત અધ્યાપક-બી.ડી.આર્ટ્સ કોલેજ અને પી.ટી. કોલેજ-અમદાવાદ).

શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન, એક મૂંઝવણ
પલક મહેતા

"છેલ્લું વર્ષ દરેક માટે, ખાસ કરીને બાળકો માટે મુશ્કેલ હતું. મને લાગે છે કે તેમના પર લાદવામાં આવેલા સામાજિક અને શારીરિક પ્રતિબંધોને કારણે તેઓ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત થયાં છે.

જો કે, શાળાઓએ બાળકોને તેમના શિક્ષણ સાથે જોડી રાખવામાં શક્ય તેટલો  પ્રયાસ કર્યો છે, નહીંતર  તેઓ ચૂકી ગયા હોત. ટૂંકાં  હોવા છતાં, ઓનલાઇન સત્રોએ બાળકોને વર્ગખંડનો સંપર્ક જાળવી રાખવામાં મદદ કરી છે. નવા ભણતરની વિભાવનાએ  તેમને શેડ્યૂલ જાળવવામાં મદદ કરી છે.
જો કે, મને ચોક્કસપણે લાગે છે કે ઓનલાઇન શિક્ષણ તે ઓફલાઈન શિક્ષણથી ઘણું જુદું પડે છે. સામાજિક આદાનપ્રદાન, મિત્રો સાથેની રમતો, આજુબાજુના વાતાવરણનો સંપર્ક, સાથીઓ અને શિક્ષકો સાથે મિત્રાચારીભર્યું છતાં સન્માનપૂર્વકનું વર્તન રાખવું, જેવી બાબતો બાળક શાળામાંથી શીખે છે.
કમનસીબે, આપણે આ વૈકલ્પિક પદ્ધતિનો આશરો લેવો પડ્યો છે પરંતુ પાંચ વર્ષના સંતાનની એક માતા તરીકે હું શાળામાં અપાતા શિક્ષણની તરફેણ કરું છું. આશા રાખું છું કે આગામી શૈક્ષણિક વર્ષ દરમિયાન બાળકો ફરીથી શાળાએ જઇ શકશે".
પલક મહેતા( સિ.મેનેજર, સ્ટ્રેટેજિક સોર્સિંગ ઍન્ડ સપ્લાય મેનેજમેન્ટ એનીયલ ફાર્માસ્યૂટીકલ્સ)"


શોભના સોની

"ગણિતની શિક્ષિકા હોવાને કારણે હું ચૉક અને ડસ્ટર વિના મારા વર્ગની કલ્પના કરી શકતી નહોતી. પરંતુ આ મહામારી માઉસ અને કીબોર્ડ તરફ આગળ વધી. ઓનલાઇન વર્ગોમાં  વિદ્યાર્થીઓનું ધ્યાન રાખવું તેમજ વર્ગમાં રસ લેવાનું કામ મુશ્કેલ હોય  છે. મારું 100% આપ્યા પછી, હું જાણું છું કે વ્યાખ્યાન દરમિયાન કેટલાક માતા-પિતાની સતત દખલ રહેતી હોય છે. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ એકસરખું મેળવી શકતા નથી. મને શાળામાં જે બોન્ડિંગ મળે છે તેનો અભાવ પણ હું અનુભવું છું".


ઓનલાઈન કે ઓફલાઇન શિક્ષણ?
 
એ મૂંઝવણનું તારણ એ નીકળે છે કે મોટાભાગના લોકો માને છે કે ક્લાસરૂમ શિક્ષણનો બીજો કોઈ વિકલ્પ ના હોઈ શકે પરંતુ આ ફાસ્ટ લાઈફમાં અને પળે પળે બદલાતી અને વિકાસને પંથે આગળ વધતી આ દુનિયા સાથે ચાલવા માટે ક્લાસરૂમમાં શિક્ષણની નવી નવી  ટેકનોલોજીને પણ સાંકળવી જોઈએ જેથી યુવાનોનું ભવિષ્ય વધુ સુરક્ષિત અને સ્માર્ટ બને. 

 
શિક્ષણ:ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન,એક મૂંઝવણ
ઓનલાઇન કે ઓફલાઇન?