ચાલતી પટ્ટી

" જિંદગીમાં જીતની સૌથી સારી તૈયારી એ છે કે આજે સારું કામ કરો.● ‘વિષાદ’ પણ એક યોગ છે. ● એક કામ શરુ કરી લીધા પછી અસફળતાનો ડર ના રાખો, ● અને કામને અધવચ્ચે છોડો પણ નહીં. ● સફળ લોકો કોઈ અલગ કામ નથી કરતા, ● બસ, તે કાંઈક અલગ રીતે કામ કરે છે... ● કોઈ પણ વ્યક્તિ તમને તમારી મરજી વિરુદ્ધ લઘુતાગ્રંથિનો અનુભવ ના કરાવી શકે."

25 ઑગસ્ટ 2021

ઘરેલુ હિંસા-ડૉમેસ્ટિક વાયલન્સ । હિંસા એટલે શું? । ઘરેલુ હિંસા એટલે શું? । ઘરેલુ હિંસાના પ્રકાર । કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા ।




ઘરેલુ હિંસા-ડૉમેસ્ટિક વાયોલન્સ, હિંસા એટલે શું? ઘરેલુ હિંસા એટલે શું? તેના પ્રકારો, ઉપાયો, કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા.
"અમને અમારા અધિકારો વિશે જાણવા દો"

પ્રસ્તાવનાઃ 

સામાન્ય રીતે, સમગ્ર વિશ્વમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ હંમેશાં ચિંતાજનક રહી છે કારણ કે સ્ત્રીઓ અસંખ્ય પ્રકારની સમસ્યાઓનો સામનો કરતી હોય છે. આ પરિસ્થિતિમાં કોરોનાકાળમાં સ્ત્રીઓનું સંકટ ઘણું વધી ગયું અને સમગ્ર વિશ્વની સ્ત્રીઓને અનેક રીતે ઘરેલું હિંસાનો ભોગ બનવું પડ્યું છે. તેમને માટે આ સમય પડકારજનક બની રહ્યો છે. કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા એ બંને બાબતો આજે ચર્ચામાં રહેલી છે અને પ્રસ્તુત લેખમાં આપણે એ વિશે વાત કરવાના છીએ.

આ લેખમાં વાંચવાના મુદ્દાઃ

1. હિંસા એટલે શું?
2. ઘરેલુ હિંસા એટલે શું?
3. ઘરેલુ હિંસાના પ્રકારો.
4. ઘરેલુ હિંસા અને સ્ત્રી.
5. કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા.
6. કોરોનાકાળમાં ઘરેલુ હિંસા વધવાનાં કારણો અને ઉપાયો.
7. ઘરેલુ હિંસા સામેનાં રક્ષણાત્મક પગલાં કેવી રીતે લેશો?
8. ઘરેલુ હિંસા અંગેની કેટલીક હકીકતો.

હિંસા એટલે શું?

કોઈપણ જીવને હણવો કે તેને પીડવો તે હિંસા ગણાય છે. આ પીડા કોઈપણ પ્રકારની હોઈ શકે છે; શારીરિક, માનસિક, સાંવેદનિક કે આર્થિક.

ઘરેલુ હિંસા એટલે શું?

  • ઘરેલુ હિંસા એટલે ઘરના સભ્યો તથા સગાંસંબંધીઓ  દ્વારા ઘરમાં કરવામાં આવતી શારીરિક, માનસિક, જાતીય, આર્થિક, શાબ્દિક અને ભાવનાત્મક હિંસા. જે એક પ્રકારનું શોષણ છે.
  • ઘરેલુ હિંસામાં તમામ પ્રકારનું અપમાન,શરમજનક વર્તન-વ્યવહાર, મશ્કરી કે મહેણાં-ટોણા, તેમ જ મારામારી અને શારીરિક નુકશાન જેવી બાબતોનો સમાવેશ થતો હોય છે.ઉપરાંત, દહેજ કે અન્ય માગણીઓ માટે સતત દબાણ કરવું,વારસાગત મિલકત, સ્ત્રીધન, તેમજ ભરણપોષણ જેવાં વળતરથી વંચિત રાખવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. 
  • આમ તો, પરિવારમાં પતિ-પત્ની, સંતાનો, વૃદ્ધ માતા-પિતા કે અન્ય સભ્ય આવી હિંસા કે શોષણનો ભોગ બની શકે છે. પરંતુ, અહીં આપણે 'ઘરેલુ હિંસા અને સ્ત્રી' વિષય અંગે વાત કરવાની છે.

     આ વિષયમાં એક કેસ સ્ટડીની વાત કરે છે ગુજરાત સરકારના મહિલા બાળ વિકાસ વિભાગ અને ગૃહવિભાગના સંકલનથી 2013માં શરૂ કરવામાં આવેલા કાઉન્સિલિંગ પરામર્શ પોલિસ સ્ટેશન બેઈઝ્ડ સપોર્ટ સેન્ટર(મહિલા સહાયતા કેન્દ્ર)બોપલ-અમદાવાદના  એક કર્મચારી કાઉન્સિલર શ્રીમતી અલ્પાબેન ઠક્કર. 


ઘરેલુ હિંસા-ડૉમેસ્ટિક વાયોલન્સ, હિંસાની વ્યાખ્યા, ઘરેલુ હિંસા એટલે શું?કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા.
મહિલા સહાયતા કેન્દ્ર-અમદાવાદના કાઉન્સિલર શ્રીમતી અલ્પાબેન ઠક્કર

શ્રીમતી અલ્પાબેને મહિલા સહાયતા કેન્દ્ર વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપતા જણાવ્યું કે ગુજરાત સરકારના મહિલા અને બાળ વિકાસ  વિભાગ અને ગૃહવિભાગના સંકલનથી આ કાઉન્સિલિંગ પરામર્શ પોલિસ સ્ટેશન બેઝ્ડ સપોર્ટ સેન્ટરની યોજના કાર્યરત છે. આનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે મહિલાઓને પોલિસ સ્ટેશનની અંદર જ સપોર્ટ મળી રહે. 

સૌ પ્રથમ 2013માં અમદાવાદમાં ઓઢવ વિસ્તારમાં આ સેન્ટર ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું. તે પછી અમદાવાદ જિલ્લામાં શરૂઆત થઈ. અને એની સફળતાને ધ્યાનમાં લઈને 2017થી આ યોજનાને નવું રૂપ આપીને 2019માં અમદાવાદમાં સીટી લેવલ ખાતે  વસ્ત્રાપુર,બોપલ ખાતે અને ઓઢવમાં એક સેન્ટર ગ્રામ્ય સ્તરે, એમ કુલ ત્રણ સેન્ટર શરૂ કરવામાં આવ્યાં હતાં. ગુજરાત રાજ્યમાં બધાં જ 33 જિલ્લાઓમાં આ સેન્ટર કાર્યરત છે. 

એક કેસ સ્ટડીની વાતઃ-

'ઘરેલુ હિંસા અને સ્ત્રી' સંદર્ભમાં વાતચીત કરતી વખતે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તમે કોઇ આવા કેસ વિશે વાત કરશો કે જે તાજેતરમાં જ બન્યો હોય.

તેમણે આ કેસ અંગે વાત કરતા જણાવ્યું કે એક દિવસ એક મહિલા ખૂબ જ રડમસ હાલતમાં તેની મમ્મીના સહારે પોલિસ સ્ટેશનમાં આવી. તે મહિલાને  સવારે જ પતિ સાથે થયેલી મારપીટના સંદર્ભમાં અરજી લખાવવી હતી. 

તેણે મને પોતાની આપવીતી વર્ણવતાં કહ્યું, "બેન, મારું દસ વર્ષનું લગ્નજીવન છે. 9વર્ષનો દીકરો અને 3વર્ષની દીકરી છે. છેલ્લાં દોઢેક વર્ષથી પતિ તરફથી શારીરિક અને માનસિક ત્રાસ વધી ગયો છે. આજે સવારે તો મારપીટ પણ કરી છે. બસ, મારે હવે એમની સાથે નથી રહેવું. મને છૂટાછેડા અપાવી દો." આ બોલતાં-બોલતાં તેની હાલત એટલી દયનીય થઈ ગઈ કે તે બેભાન થઈને ઢળી પડી. 

થોડીવાર પછી, તેને સાંત્વના આપીને તેનાં મમ્મી સાથે તેના પિયર મોકલી દીધી. 

તે પછી, તેના પતિ અનીલભાઈને બોલાવીને તેમની સાથે વાતચીત કરતા પૂછ્યું કે તેઓ તેમની પત્નીને શા માટે મારે છે અને ટોર્ચર કરે છે? 
આના  જવાબમાં તેમણે કબૂલ્યું હતું કે 'હા બેન, શરૂઆતમાં આક્રોશમાં મારો હાથ તેની પર ઉપડી જતો હતો અને આવેશમાં બોલતો પણ હતો પણ મારી પીડા... ...' એમ કહીને તે થોડા અટકી ગયા અને પછી કહ્યું, 'કાંઈ નહીં બેન, જવા દો, તમે તો એનું જ સાંભળશો...' એમ કહેતાં અનીલભાઈનું ગળું રુંધાઈ ગયું અને આંખોમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. મેં પછી વધુ વાત ના કરી.

થોડીવાર પછી અનીલભાઈને મેં પૂછ્યું,'ભાઈ, તમે શું કરો છો?'

" હું એક કંપનીમાં ડ્રાઈવર છું. આ મારી નવી નોકરી છે. છેલ્લા 2-4 મહિનાથી માંડ-માંડ મળી છે. કોરોનાને કારણે જૂની નોકરી છૂટી ગઈ. અને વળી, મને અને મારા દીકરાને કોરોના થયો એટલે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવું પડ્યું એટલે એ પછી મને બહુ જ અશક્તિ આવી ગઈ છે અને 8 કલાક કામ કરવાનું બહુ અઘરું લાગે છે." આટલું બોલતાં તો તેના અવાજમાં ડૂમો ભરાઈ ગયો. 

"બેન, શું કરું? કોરોનાની માંદગીને કારણે થોડું દેવું થઈ ગયું છે. જૂની નોકરી કરતાં નવી નોકરીમાં મારો પગાર અડધો છે. ઘરની જરૂરિયાત ખબર હોવા છતાં પણ આર્થિક તંગીને કારણે ઘરનું ભરણપોષણ કરવા અસમર્થ છું તેવો સંકોચ મને મારી અંદર થયા કરે છે. હું તો એમ કહી દઉં કે ઘરમાં ચીજવસ્તુઓ આવી જશે પણ અંદરથી તો  મને   ખબર જ હોય છે કે હું ક્યાંથી લાવી શકવાનો હતો.!" એ પછી અનીલભાઈ ઘરે ગયા.

થોડા દિવસ પછી નીતાબેન જ્યારે મળવા આવ્યાં ત્યારે પહેલાં કરતાં વધુ સ્વસ્થ હતાં. મેં તેમને પૂછ્યું, "તમારા અને તમારા પતિ વચ્ચેના ઝઘડા કેવા હોય છે કે વાત મારઝૂડ સુધી પહોંચી જાય છે?"

"બેન, શું કહું!! હમણાં-હમણાં તેઓ બહુ જ ગુસ્સાવાળા અને ચીડિયા થઈ ગયા છે.કાંઈ લાવવાનું કહીએ તો વાયદા કરે છે. પહેલાં ઝઘડા થતા પરંતુ હવે તો હાથ ઉપાડે છે. મને પણ જેમ ફાવે તેમ બોલે છે. અને કહે છે કે તું તારા પિયર જતી રહે તો મારે શાંતિ. જો એ મને રાખવા જ ન માગતો હોય તો મારે પણ રહેવું નથી. એ દિવસે તો ઘરમાં કરિયાણું લાવવાની બાબતમાં મને કેટલું બધું મારીને ઘરમાંથી કાઢી મૂકી હતી. બેન, મારો શું વાંક? ઘર ચલાવવા પૈસા તો માગું ને?"

કેસના મનોવૈજ્ઞાનિક તારણોઃ
  • પુરુષ પ્રકૃતિ મુજબ ઘર ચલાવવાની અને સલામતી આપવાની જવાબદારી હેઠળ જ્યારે પુરુષ માનસિક દબાણ અનુભવે ત્યારે તેનાં વર્તનમાં અને વિચારોમાં હતાશા જન્મે છે. આ હતાશા ધીરે-ધીરે અસલામતી અને ડરમાં પરિણમે છે.
  • પોતાનો સ્વ સાથેનો સંઘર્ષ અને પરિવાર સાથેના સંઘર્ષમાં પુરુષ વાયલન્સ તરફ વળે છે.
  • મહિલા કોરોના પહેલા અને પછી પુરુષના વાયલન્સનો ભોગ બને છે પણ કોરોના પછીનાં આર્થિક પરિબળોને લઈને થતી હિંસાને સમજી શકતી નથી.

તે પછી નીતાબેનના પતિ અનીલભાઈને મળવા બોલાવીને તેમને સમજાવેલું  કે આજકાલ ઘરે-ઘરે લોકો બેકાર છે અને એ પરિસ્થિતિનો હિંમતથી સામનો કરવાનો છે. તમે જે મારઝૂડ કરો છો તે હિંસા છે અને ગુનો બને છે. તમારી પરિસ્થિતિની વાત તમારે તમારી પત્નીને કરવી જોઈએ નહીંતર કહ્યા વિના તો તેને ખબર કઈ રીતે પડે? તમે એને વાત કરશો તો તે ચિંતા નહીં કરે પરંતુ તમને સાથ આપશે.

આમ, અનીલભાઈ સાથે 3-4 મિટિંગ કરવાથી તેમનો દ્રષ્ટિકોણ બદલાયો. પતિ-પત્નીની એક ગ્રુપ મિટિંગ રાખી અને બંનેને એકબીજાની ભૂલો સમજાઈ.નીતાબેને છૂટાછેડાનો નિર્ણય બદલ્યો અને સમાધાન કરી સાસરે ગયાં.
વિનીંગ સ્ટ્રોકઃ-
  • વિવાદ ત્યારે જ શમે જ્યારે સંવાદ થાય.
  • ઘણીવાર, મનની મનોવ્યથા  કે જે કહેવી છે તે કહેતાં નથી અને જે ન કહેવાની હોય તે કહીએ છીએ.
  • પતિ-પત્નીએ એકબીજા સાથે પોતાના મનની વાત ખૂલીને કરવી જોઇએ.
  • કોઈ તટસ્થ વ્યક્તિ પાસે પોતાના પ્રશ્નોની રજૂઆત કરવી જોઈએ.
  • કાઉન્સિલિંગની મદદ લેવી જોઈએ.

ઘરેલુ હિંસાના કેસમાં કાઉન્સિલિંગ ખૂબ મહત્ત્વનું હોય છે.

ઘરેલુ હિંસા-ડોમેસ્ટિક વાયલન્સ, હિંસા એટલે શું, ઘરેલુ હિંસા એટલે શું, કારણો ને ઉપાયો , કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા
આત્મહત્યા નિવારણ સંસ્થા 'સાથ'ના ફાઉન્ડર
શ્રીમતી અંજુબેન શેઠ કાઉન્સિલિંગ કરી રહ્યાં છે.


ઘરેલુ હિંસા અને સ્ત્રી

આજે, સમગ્ર વિશ્વના બધા જ દેશોમાં મહિલાઓ કોઈને કોઈ પ્રકારની ઘરેલુ હિંસાનો સામનો કરતી આવી છે. આ પ્રકારની ઘરેલુ હિંસા સ્ત્રીઓ સાથે વધુ બનતી હોય છે કારણ કે વિશ્વની કોઈપણ સ્ત્રી અંતે તો એક સ્ત્રી જ હોય છે. આ દ્રષ્ટિએ વિશ્વની બધી જ સ્ત્રીઓ સમાન હોય છે. 


કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા

કોરોનાકાળમાં લોકડાઉન દરમિયાન અને તે પછી ઘરેલુ હિંસા વધી ગઈ હોવાનું જણાય છે. રાષ્ટ્રિય મહિલા આયોગ(એનસીડબલ્યૂ)નો એક રિપોર્ટ જણાવે છે કે જુલાઈ-2020 દરમિયાન તેમની પાસે ઘરેલુ હિંસાની સૌથી વધુ ફરિયાદો આવી હતી.આ રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે 2020માં આયોગને 23,722 ફરિયાદો મળી હતી જે છેલ્લાં છ વર્ષમાં સૌથી વધારે છે, જેમાંની 5,294 ફરિયાદો તો માત્ર ઘરેલુ હિંસા સંબંધિત છે.

આમાં સૌથી વધુ ફરિયાદવાળાં રાજ્યો હતાં; હરિયાણા, યુપી અને દિલ્હી.
ગુજરાતના આંકડા બતાવે છે કે આ સમય દરમિયાન મહિલા સુરક્ષા માટેની હેલ્પલાઈન 'અભયમ્' ( નંબર-181) માં આવેલા ઘરેલુ હિંસાના આંકડામાં સારો એવો વધારો થયો છે તેવું સત્તાવાર સૂત્રો જણાવે છે. જે મુજબ, ડિસેમ્બર-2019માં ઘરેલુ હિંસાના 3,695 જેટલા કેસ અહીં આવ્યા હતા, જ્યારે જાન્યુઆરી-2020માં 3,809 જેટલા કેસો અહીં નોંધાયા હતા. જે એપ્રિલ-2020માં વધીને 4,124 થયા અને મે-2020માં વધીને 4,598 થયા હતા. 

આ સિવાય, બીજી એવી ઘણી સ્ત્રીઓ હશે કે જેમણે ડરના માર્યા કે પછી આબરુને ખાતર કે અજ્ઞાનતાને કારણે ફરિયાદ નોંધાવી નહીં હોય.અમદાવાદમાં બનેલો આયેશાનો કેસ પણ ઘરેલુ હિંસાનો જ કેસ હતો અને તે લોકડાઉન દરમિયાન જ બન્યો હતો.તેણે પોતાની આત્મહત્યાનો વિડીયો તૈયાર કરીને પોતાના પતિને મોકલ્યો હતો અને તે પછી રીવરફ્રન્ટમાં આત્મહત્યા કરી હતી. 

કોરોનાકાળમાં ઘરેલુ હિંસા વધવાનાં કારણો

1. ઘરમાં કેટલાય મહિનાઓ સુધી સાથે રહેવાનું બન્યું.

    લોકડાઉન હોવાને કારણે સ્કૂલો-કોલેજો અને વ્યવસાયનાં ક્ષેત્રો, લારી-ગલ્લા, રેસ્ટોરા, હોટલ્સ,કારખાનાં, ફેક્ટરીઓ, ચાની કે શાકભાજીની કે રોજબરોજની વસ્તુઓની લારીઓ, પાથરણાં બજાર બંધ હોવાને કારણે વેપારીઓ, નાના-મોટા વ્યવસાયમાં કામ કરતાં લોકો, મજૂરીએ જતા છૂટક મજૂરો અન્ય નાની-મોટી જોબ કરતા વેતનધારીઓની રોજીરોટી બંધ થઈ ગઈ અને  કુટુંબના બધા જ સભ્યોને આટલા લાંબા સમય સુધી, 24 કલાક, એક જ ઘરમાં સાથે રહેવાનું બન્યું. આ કારણોસર માનસિક તણાવ વધ્યો. રોજની કમાણી બંધ થઈ એટલે ચીજ-વસ્તુઓ ક્યાંથી લાવવી તે પ્રશ્ન થઈ ગયો. પરિણામે, રોજની ટકટક, ઝઘડાઓ, બોલચાલ અને એમાંથી મારામારી જેવી બાબતો વધી ગઈ. ઘરમાં નવરા બેસવાને કારણે અને કંટાળો કે હતાશાને કારણે પુરુષોમાં દારૂની લત વધી ગઈ અને તેને લીધે પણ ઝઘડા થવા લાગ્યા. પુરુષ આખો દિવસ ઘરમાં બેસીને સ્ત્રીની ખામી કાઢ્યા કરે અને સ્ત્રી પુરુષને આખો દિવસ નજર સામે બેસી રહેલો જોઈને કંટાળે અને ટકટક કર્યા કરે. 

2. વિભક્ત કુટુંબોમાં માતા-પિતાનો સપોર્ટ નથી હોતોઃ-

રાષ્ટ્રિય મહિલા આયોગના અધ્યક્ષ રેખા શર્માએ એક મીડિયા સાથેની મુલાકાતમાં જણાવ્યું કે આર્થિક ચિંતા, તણાવ અને માતાપિતાનો ઇમોશનલ સપોર્ટ ના હોવાને કારણે લોકડાઉન દરમિયાન ઘરેલુ હિંસાના કેસ વધી ગયા છે.
આજે, સમાજમાં મોટાભાગે વિભક્ત કુટુંબ જોવા મળે છે. વિભક્ત કુટુંબોને કારણે પરિવારને વડીલોનો ઇમોશનલ સપોર્ટ મળી શકતો નથી.નાની-નાની બાબતોમાં પતિ-પત્ની વચ્ચે ઝઘડા થાય ત્યારે તેમને પ્રેમથી સમજાવીને મનમેળ કરાવનાર વડીલોની ખોટ પડતી હોય છે.

3. લોકડાઉનમાં ઘરની સ્ત્રીઓ પર જવાબદારી વધી ગઈ

લોકડાઉનને કારણે વર્ક ફ્રોમ હોમ અને ઑન લાઇન એજ્યુકેશનને કારણે
ઘરના બધા જ સભ્યો 24 કલાક ઘરમાં જ રહીને કામ કરતા હોવાથી  તે બધાની જવાબદારી એકલી સ્ત્રી પર આવી પડી અને સાથે ઘરમાં કામ પણ વધી ગયું.ઘરના સભ્યોની માગણીઓ પણ વધી જતી હોય છે અને એમને એમ લાગતું હોય છે કે મમ્મી છે ને એટલે તે બધું કામ કરી લેશે. પરિણામે, ઘરની સ્ત્રીનું સ્ટ્રેસ-લેવલ પણ વધી જતું હોય છે અને તે પણ પોતાનો મિજાજ ગુમાવી દેતી હોય છે. 

ઘણીવાર એવું બનતું હોય છે કે સંયુક્ત કુટુંબ હોય પણ માતા-પિતા પુત્રને જ સાથ આપતા હોય છે એટલે ઘરની સ્ત્રી કંટાળીને ટેન્શનમાં ખોટું પગલું પણ ભરી લેતી હોય છે. 

4. ઘરમાં સાથે રહીને એકબીજા પર આધિપત્ય જમાવવાની ટેવમાં વધારો

પુરુષો લગભગ આખો દિવસ ઘરની બહાર  જ રહેતા હોય છે અને પત્ની પણ જો જોબ કરતી હોય તો તે પણ ઘરનું કામકાજ પતાવીને બહાર  જ જતી હોય છે.લોકડાઉન દરમિયાન પતિ-પત્ની બંનેને ફરજિયાતપણે ઘરમાં બેસવાનો વારો આવ્યો એટલે બંનેની એકબીજા પ્રત્યેની અપેક્ષાઓ અને ફરિયાદોમાં વધારો થઈ ગયો. આ અપેક્ષાઓ અને ફરિયાદો કેવી હોય છે તે જોઈએઃ-

  •  સામાન્ય સંજોગોમાં કામ પર જતાં હોવાને કારણે પતિ-પત્ની બંને એકબીજાને સમય નથી આપી શકતા એટલે આવા સંજોગોમાં પત્નીની માગણી હોય છે કે પતિ ઘરમાં હોય ત્યારે વધુ ને વધુ સમય મારી સાથે વિતાવે. વર્ક ફ્રોમ હોમને કારણે પતિ ઘરમાં પોતાનું કામકાજ કરે છે, લોકો સાથે ફોન પર વાતચીત કરતા રહે છે,અને ત્યારે પત્ની કંટાળે છે અથવા તો જેટલા ફોન આવે તેના પર શંકા કરતી રહે છે અને પતિ પર વોચ રાખ્યા કરે છે.

  •  પરિણામે પતિને એમ લાગે છે કે મારા જીવનમાં તે માથું મારે છે એટલે તે વારંવાર આક્રમક બની જાય છે અને પત્નીની અપેક્ષાઓ પૂરી ન થતાં તે પણ મૂડ બગાડી નાખે છે, ઝઘડા કરે છે અને આમ બંને વચ્ચે ટેન્શન રહે છે, જે બોલાચાલીમાંથી ક્યારેક મારામારી સુધી પહોંચી જાય છે.

  • જો પત્ની પણ ઘરમાં પોતાની ઓફિસનું કામ લઈને બેસી જાય તો  પતિને તે પસંદ નથી પડતું અને તેમનો ઇગો ઘવાય છે  અને પત્નીની માનહાનિ કરવાના પ્રયાસો કરે છે. આમાંથી વાત વધી જતી હોય છે.

  • સામાન્ય રીતે, મોટાભાગના પતિઓના મનમાં એવું હોય છે કે હું કહું તે પત્નીએ માનવું જ જોઈએ, હું ઘરમાં હોઉં ત્યારે તો મારી પત્નીએ મારી બધી જ ફરમાઇશો પૂરી કરવી જોઈએ.આમ પણ, હું બહાર હોઉં ત્યારે તો તેને આરામ જ આરામ હોય છે ને! અને પત્ની પણ જો જોબ કરતી હોય અને લોકડાઉનને કારણે ઘરમાં હોય ત્યારે તેની પણ એવી અપેક્ષા જરૂર હોય છે કે પતિ ઘરનાં કામકાજમાં થોડી મદદ કરે, બાળકોને એન્ગેજ રાખવામાં મદદ કરે તો તેનું એટલું કામ ઓછું થઈ જાય. આમ, એકબીજા પ્રત્યેની આ અપેક્ષાઓ અને ઇગો તેમની વચ્ચે ખટરાગનું કારણ બની જાય છે.આવું મોટાભાગે,  શિક્ષિત અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોમાં બનતું હોય છે. આજે પણ, પુરુષપ્રધાન સમાજમાં પુરુષો પોતાનું આધિપત્ય જમાવવા પ્રયત્ન કરતા હોય છે. 

  • જ્યારે નાની-મોટી જોબ કરતા અને રોજેરોજનું રળીને ખાનારા વર્ગમાં કોરોનાકાળ દરમિયાન રોજની આવક બંધ થવાને કારણે ઘરમાં રોજી-રોટીના પ્રશ્નો ઊભા થયા. રોજનો ખર્ચ કેવી રીતે ચલાવવો તે પ્રશ્ન હતો. સ્ત્રીને તો ઘર ચલાવવા પૈસા જોઈએ પણ પુરુષ તેને આપી ન શકે ત્યારે તેનું સ્વમાન ઘવાય, તેનો ઇગો ઘવાય અને તે કોઈને કહે નહીં પણ તણાવમાં રહે, ઝઘડા કરે, ગમે તેમ બોલે, આવી બોલાચાલીમાંથી મારઝૂડ સુધી વાત પહોંચી જાય અને અંતે સ્ત્રીને ઘરની બહાર કાઢી મૂકે. સામાન્ય સંજોગોમાં તો સ્ત્રી પિયર જતી રહે પરંતુ લોકડાઉનમાં તે ક્યાં જાય!  એટલે પછી ફરિયાદ નોંધાવે. 

લોકડાઉનમાં મહિલાઓની સ્થિતિ વધુ બગડી છે.

  • તેની પાછળનું એક મહત્ત્વનું કારણ એ પણ છે કે સામાન્ય દિવસોમાં ઘરમાં કજિયાકંકાસ થાય તો સ્ત્રી પોતાના મિત્રો કે પિયરીયાં સાથે વાતચીત કરીને પોતાનો ગુસ્સો કે તણાવ શાંત કરતી હોય છે અથવા તો ત્યાં જઈને વાતચીત કરીને શાંત થઈ જતી હોય છે  અને ક્યારેક પતિ બહુ બળજબરી કરે તો પિયર જતી રહે અને પતિ લેવા ન આવે ત્યાંસુધી પાછી નથી આવતી પરંતુ લોકડાઉનના દિવસોમાં પત્ની પોતાને પિયર નહીં જતી રહે કે કોઈને ફરિયાદ કરવા બહાર પણ નહીં જઈ શકે એ વાત પતિને બરાબર ખબર હોય છે એટલે તેનો લાભ લઈને પત્ની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં લઈને લોકડાઉન દરમિયાન અભયમ્-હેલ્પલાઇન(નં.181)દ્વારા મહિલાઓને માટે એક વોટ્સએપ નંબર જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો જેથી મહિલા બહાર ગયા સિવાય મોબાઈલ દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવી શકે અથવા ફોન કરી શકે. આ નંબરની સુવિધા ફક્ત લોકડાઉન પૂરતી જ હતી.

ઘરેલુ હિંસાની સીધી અસર પતિ-પત્નીના સંબંધો ઉપર થઈ છે

  • કોરોનાકાળમાં લોકડાઉન દરમિયાન સમગ્ર વિશ્વમાં ઘરેલુ હિંસામાં વધારો થયો અને પરિણામે પતિ-પત્નીના સંબંધોમાં પણ બદલાવ જોવા મળ્યો છે. આ વિષયના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઘરેલુ હિંસાને પગલે ડિવોર્સ માટેની પૂછપરછ પણ વધી ગઈ છે અને તેમનું કહેવું છે કે વર્ષ-2019ની સરખામણીએ વર્ષ-2020માં ડિવોર્સ અંગેની પૂછપરછનું પ્રમાણ 30થી40 ટકા વધ્યું છે('દિવ્ય ભાસ્કર' ના એક રિપોર્ટને આધારે). 
  • તેમનું કહેવું છે કે અગાઉનાં વર્ષોમાં તો  ગંભીર કારણોસર ડિવોર્સ લેવાની વાતચીત થતી હતી પરંતુ લોકડાઉન દરમિયાન તો નાની-નાની બાબતોને મોટું સ્વરુપ આપીને ડિવોર્સ માટે કપલ્સ આવતાં હોય છે. તેમનું માનવું છે કે ઘરના સભ્યો સાથે બેસીને અથવા તો વડીલોની સાથે તેમની સમસ્યાની ચર્ચા કરીને તેનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ.
  •  પરંતુ, આજકાલ તો વિભક્ત કુટુંબો વધી ગયાં છે. આજની         જનરેશનમાં ધીરજ, સહનશીલતા, ખમી ખાવાની વૃત્તિ, પડ્યું પાનું     નિભાવી લેવાની વૃત્તિ, ત્યાગની ભાવના, સમર્પણ જેવા ગુણો તો         ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. ઇગો એટલો બધો હોય છે કે તડ ને ફડ કરીને  છેડો ફાડી નાખવામાં જ માનતા હોય છે.

ઘરેલુ હિંસા માટે સ્ત્રી પણ જવાબદાર હોય છે.

વર્તમાન સમયમાં ઘરેલુ હિંસા થવા પાછળ માત્ર પુરુષો જ કારણભુત હોય છે તેવું નથી. મલ્ટિમિલિયન કંપનીઓમાં પુરુષોની સાથે ખભેખભા મિલાવીને વ્હાઇટકોલર જોબ કરતી અને અઢળક પૈસા કમાતી સ્ત્રીઓ પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે. પુરુષસમોવડી બનવાની હોડમાં તે પુરુષની બધી ટેવો પણ અપનાવી લેતી હોય છે અને તેનો ઇગો તેને પણ આક્રમક બનાવતો હોય છે અને ત્યારે તે પતિની સામે દલીલબાજી, મહેણાં-ટોણા અને મારામારી કરવા લાગતી હોય છે.

ઘરેલુ હિંસા સમયે બચવાના ઉપાયોઃ-
પોલીસ સ્ટેશન બેઈઝ્ડ સપોર્ટ સેન્ટર(મહિલા સહાયતા કેન્દ્ર)જામનગરના કાઉન્સેલર શ્રીમતી ભાવિષા રાદડિયા પાસેથી આપણે ઘરેલુ હિંસા સમયે બચવાના ઉપાયો વિશે જાણીએઃ-


ઘરેલું હિંસા-ડૉમેસ્ટિક વાયોલન્સ, હિંસા એટલે શું?ઘરેલુ હિંસા એટલે શું?કારણો અને ઉપાયો, કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા
        
  
   બચવાના ઉપાયોઃ-
  • હિંસાનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિ 100 નંબર ડાયલ કરી પોલીસ મદદ લઈ શકે છે.
  • 181-અભયમ્-મહિલા હેલ્પ લાઇનની મદદ દ્વારા ક્યાંય પણ ગયા વગર સ્થળ પર જ સલાહ, મદદ, માર્ગદર્શન મેળવી શકાય છે.પોલીસ સ્ટેશન બેઇઝ્ડ સપોર્ટ સેન્ટર(મહિલા સહાયતા કેન્દ્ર), કે જે દરેક જિલ્લાના પોલીસ સેન્ટરમાં કાર્યરત છે ત્યાં જઈ પોતાનો પ્રશ્ન ઉકેલીને સ્વમાનભેર રહી શકે છે. આ હેલ્પલાઈન પર 24 કલાક(ટોલ ફ્રી નંબર)સંપર્ક કરી શકાય છે.
  • સખી વન સ્ટોપ સેન્ટરમાં જઈ આશ્રય, સલાહમાર્ગદર્શન, તબીબી સેવા, પોલીસ-કાનૂની સેવા મેળવી શકે છે.
  • તરછોડાયેલી કે કાઢી મૂકેલી મહિલા પોતાના પિયર કે સાસરે જવા ન માગતી હોય તો સ્ત્રી-સંરક્ષણ ગૃહમાં આશ્રય મેળવી પોતાની જિંદગી જીવી શકે છે.
  • નારી અદાલત, કુટુંબ સલાહ-કેન્દ્ર, વિવિધલક્ષી મહિલા મંડળોમાં પણ મદદ માગી શકે છે.
  •   રાજ્ય,જિલ્લા, તાલુકા કાનૂની સહાયતામાં જઈ કાનૂની પરામર્શ, નિઃશુલ્ક વકીલ વ્યવસ્થા, મધ્યસ્થીકરણ કે સીધી ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ-200પ હેઠળ રક્ષણ, રહેઠાણ, ભરણપોષણ, બાળક-કસ્ટડી, વળતર માગી શકે છે.
 લગ્નજીવનમાં શાંતિ કઇ રીતે લાવીશું ?

  •  સૌ પ્રથમ એ વાતને સમજી લેવાની જરૂર છે કે કોરોના અને લોકડાઉન જેવી તકલીફો જીવનમાં આવતી રહેવાની છે  અને તે સમયે એમ સમજીને ચાલવું જોઈએ કે કુટુંબ એ આપણી બધી તકલીફોની દવા છે. એમ કહેવાયું છે કે, 'પરિવાર એ એક એવો મેડિકલ સ્ટોર્સ છે કે જ્યાં દરેક દર્દની દવા નિઃશુલ્ક મળે છે.' આમ સમજીને કુટુંબના આધારસ્તંભ એવાં પતિ-પત્નીએ પોતાનું કુટુંબ હળીમળીને સુખચેનથી રહે તે માટે પોતાના અંગત પ્રશ્નોને બહુ મહત્ત્વ આપ્યા સિવાય કુટુંબની શાંતિ જળવાઈ રહે તેવા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ.પરિવારમાં સંપ હોય તો તેની શક્તિ અનેકગણી વધી જતી હોય છે.
  • કુટુંબમાં આવતી દરેક સમસ્યાને કુટુંબની ગણીને તેનો સાથે મળીને ઉકેલ લાવવો જોઈએ.
  • સ્ત્રી એ કોઇ વસ્તુ કે સંપત્તિ નથી કે તેની પર નિયંત્રણો કરવાનાં પ્રયત્નો કરવામાં આવે. કુટુંબમાં દરેક વ્યક્તિનું તેનું સ્વમાન  અને સ્વતંત્રતા હોય છે. એટલે પરસ્પર એકબીજાનું માન જાળવવામાં આવે તે જરૂરી હોય છે.
  • કુટુંબનાં દરેક નિર્ણય અને કાર્યમાં કુટુંબના દરેક સભ્યની સરખી જવાબદારી અને ભાગીદારી હોવા જરૂરી છે.
  •  ગરીબ, મધ્યમ કે ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતાં કુટુંબોમાં જે ક્લેશ અને ઘરેલુ હિંસા થતી હોય છે તેની પાછળનાં મુખ્ય કારણોમાં સખત ગરીબી, બેકારી, નિરક્ષરતા,અને વ્યસનોની આદત જેવી બાબતો રહેલી હોય છે. શિક્ષિત, હાઇ-મિડલ ક્લાસ કુટુંબોમાં આચરવામાં આવતી  ઘરેલુ હિંસા પાછળ અપેક્ષાઓ, ખોટી શંકાઓ, અન્ય સ્ત્રી કે પુરુષ સાથેના અનૈતિક સંબંધો, સત્તાનો નશો, પૈસાનો નશો, ખોટી આદતો, ઇગો, અને આક્રમક વલણ તેમ જ મનનો મેળ નહીં હોવાની બાબતો ભાગ ભજવતી હોય છે. અહીં 'એડજેસ્ટમેન્ટ' જરૂરી બને છે. એકમેકને અનુકૂળ થઈને રહેવાની બાબતમાં એક અડિયલ ટટ્ટુ જેવો એક દુર્ગુણ છે 'અભિમાન'.
  • આજની સ્ત્રીઓએ આગળ જરૂર વધવાનું છે, પોતાનો વિકાસ કરવાનો છે,પોતાનું સશક્તિકરણ કરવાનું છે પરંતુ પુરુષના હરીફ બનીને નહીં પરંતુ તેના મિત્ર બનીને.સાચા અર્થમાં તેની સહધર્મચારિણી બનવાનું છે.

ઘરેલુ હિંસા અંગેનાં કેટલાંક તથ્યો


  • સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના એક અંદાજ મુજબ વિશ્વના ઘણા દેશોમાં આ મહામારી દરમિયાન ઘરેલુ હિંસાના બનાવોમાં 40 ટકા જેટલો વધારો જોવા મળ્યો છે. સમગ્ર વિશ્વમાં લગભગ દોઢ કરોડ જેટલી મહિલાઓને હિંસાનો ભોગ બનવું પડ્યું છે. આ અંગે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ દ્વારા દરેક દેશની સરકારોને સ્ત્રી-સુરક્ષા માટેની અપીલ કરવામાં આવી છે.
  • વર્લ્ડ હેલ્થ ઓરગેનાઈઝેશનના એક ન્યૂઝ-લેટરમાં જણાવાયું છે કે મહિલાઓ સામે ખાસ કરીને ઇન્ટિમેટ પાર્ટનર વાયલન્સ અને સેક્સ્યુઅલ વાયલન્સ એ બહુ મોટો જાહેર આરોગ્ય પ્રશ્ન છે. તેમાં તેના માનવીય અધિકારોનું હનન થઈ રહ્યું છે.
  • 'ગુજરાત સમાચાર'ની વેબસાઈટના એક રિપોર્ટ મુજબ છેલ્લાં 6 વર્ષમાં ગુજરાત રાજ્યમાં 8.25 લાખ મહિલાઓએ મદદ માટે મહિલા હેલ્પ લાઈનનો સંપર્ક કર્યો છે.આમાં અમદાવાદની 1.19 લાખ મહિલાઓએ મદદ લીધી જેમાંથી 21,819 મહિલાઓને સ્થળ પર જઈને મદદ આપવામાં આવી. આ હેલ્પ લાઈનને 2014માં 13,490 કોલ મળ્યા હતા જ્યારે તે વધીને 2020માં 1,36,654 જેટલા કોલ મળ્યા હતા. 
  • ભારતમાંથી લગ્ન કરીને અન્ય દેશોમાં જતી સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ વધ્યું છે અને સાથે સાથે તેમની સાથેની ઘરેલુ હિંસાનું પ્રમાણ પણ વધ્યું છે. ખાસ કરીને, ગુજરાત,પંજાબ, તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશમાં આવી ફરિયાદો વધુ નોંધાઈ છે જેની માહિતી વિદેશ મંત્રાલયો પાસે હોય છે.
  • અગાઉના સમય કરતાં આ દિશામાં જાગૃતિ આવી છે છતાં પણ ઘણા સહિયારા પ્રયત્નો છતાં પણ ઘરેલુ હિંસા વધતી જાય છે તેનું એક માત્ર કારણ છે કે મહિલાઓ આધુનિક બનતી જાય છે પરંતુ તેનામાં આ માટેની જાગૃતિ નથી આવતી અને બીજું કે સમાજમાં આબરૂ જવાનો ડર હોય છે એટલે તે સહન કરતી રહે છે પરંતુ બોલતી નથી.
  • દર વર્ષે ઓક્ટોબર મહિનાને ઘરેલુ હિંસા જાગૃતિ દિવસ તરીકે મનાવવામાં આવે છે.
  • દરેક મહિલાએ મહિલા માટેના અધિકારો, કાયદાઓ, સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ અને સવલતો તેમ જ મુશ્કેલ સંજોગોમાં શું કરવું, કોની મદદ લેવી તે વિશે જાગૃતિ કેળવવાની જરૂર છે. 
  • કુદરતે સ્ત્રીને  સ્ત્રીત્વની જે મૂડી આપી છે કે જે પુરુષ પાસે નથી, એ એવી અજોડ ભેટ છે કે જે પતિના હૈયામાં હામ જગાડે છે,સંતાનોનાં કોમળ જીવનમાં મમતાની લહાણી કરે છે,વૃદ્ધજનો અને અશક્તો માટે સંવેદના ને કરુણા ધરાવે છે,સમગ્ર સંસાર માટે કરુણાની દેવી બની માંગલ્યની કામના કરે છે, તે ભેટને  તેણે સાચવીને રાખવાની છે. સ્ત્રીનાં શક્તિસ્વરુપમાં જ્યારે પુરુષનાં પુરુષત્વની, તેના સહયોગની સુવાસ ભળે છે ત્યારે  સોનામાં સુગંધ ભળ્યા જેવું પરિણામ જોવા મળે છે.
  • સંબંધોને સાચવીએ, એકબીજાને માન આપીએ.
       ભારતીય સમાજમાં હજુ પણ સંયુક્ત કુટુંબની અને પારિવારિક ભાવના ટકી રહી છે એટલે આપણાં માટે હજુ મોડું નથી થયું. આટલો મોટો સમાજ છે એટલે પ્રશ્નો તો રહેવાના છે પરંતુ આપણે તે તરફ જાગૃતિ કેળવવાના પ્રયત્નો કરતા રહીએ.
        ક્ષમા,સહનશીલતા,ધીરજ, કરુણા,ઔદાર્ય, ગંભીરતા,શાંતિ, એ એવા ગુણો છે કે જે સંબંધરૂપી પુષ્પની પાંખડીઓ બની સંબંધને પ્રફુલ્લિત અને સુવાસિત રાખી વાતાવરણને મહેકતું રાખે છે.સંબંધ નામના મહામૂલા છોડનું જતન કરીને તેને હંમેશાં નવપલ્લવિત રાખવાનો હોય છે.

          આવો, સંબંધોને સાચવીએ અને સજાવીએ.

         આપણાં સહુનાં જીવનમાં સંબંધોના સરવાળા થતાં રહે, બાદબાકી નહીં, એટલે માટે જીવનમાં મળી આવેલા સંબંધોને સંવારીએ, સજાવીએ અને ઘાટ આપીએ. સંબંધોની એક એવી મીઠી તરજ બનાવીએ કે જેમાં સૂરોના સુમેળથી સૂરીલું ગાન ગુંજી ઊઠે અને તેનાં માધુર્ય તથા સંવાદિતાથી ચારે દિશાઓમાં અનોખી ચેતના ઝંકૃત થઈ ઊઠે.




ઘરેલુ હિંસા-ડોમેસ્ટિક વાયલન્સ,હિંસા એટલે શું,ઘરેલુ હિંસા એટલે શું, કારણો ને ઉપાયો,કોરોનાકાળ અને ઘરેલુ હિંસા.
આવો, સંબંધોને સાચવીએ અને સજાવીએ.









   



12 ઑગસ્ટ 2021

વૃદ્ધાશ્રમો: સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?

 વૃદ્ધાશ્રમોઃ  સમાજનું  કલંક કે આશીર્વાદ?



વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું  કલંક કે આશીર્વાદ?
વાત્સલ્યધામ વૃદ્ધાશ્રમના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી ભાવનાબેન સાથે વડીલ 'બા'


પ્રસ્તાવનાઃ
વર્તમાન સમયમાં સમગ્ર વૈશ્વિક સ્તરે વૃદ્ધોની સંખ્યા વધી રહી છે, સાથે તેમની સમસ્યાઓ પણ વધી રહી છે અને વૃદ્ધાશ્રમો પણ વધી રહ્યા છે ત્યારે   એક પ્રશ્ન પણ ઊઠી રહ્યો છે કે વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજ માટે કલંક કે આશીર્વાદ? અહીં, આ પાનાં પર આપણે એ બાબતની ચર્ચા કરવાના છીએ અને તે ચર્ચામાં આપણે ગુજરાતના જાણીતા વૃદ્ધાશ્રમોના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી પાસેથી તેમના વિચારો જાણીશું અને સાથે-સાથે પાશ્ચાત્ય દેશોમાં વસેલા આ વિષયના નિષ્ણાતો અને સામાન્ય નાગરિકોના ઓપિનિયન જાણવા પ્રયત્ન કરીશું.

આ લેખમાં શું વાંચશો?

- વૃદ્ધાશ્રમ એટલે શું?
- ભારતીય સંસ્કૃતિની જીવનવ્યવસ્થામાં ચાર આશ્રમોનું મહત્ત્વ.
- વાનપ્રસ્થાશ્રમ એટલે શું?
- સમાજમાં વૃદ્ધાશ્રમો વધી રહ્યા છે?
- વૃદ્ધાશ્રમો વધવાનાં કારણો.
- વિવિધ પ્રકારના વૃદ્ધાશ્રમો.
- વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજ માટે કલંક કે આશીર્વાદ?
- આ વિષય અંગેના ઇન્ટરવ્યૂ અને ઓપિનિયન

વૃદ્ધાશ્રમ એટલે શું?

વૃદ્ધાશ્રમની સામાન્ય વ્યાખ્યા એ છે કે જ્યાં વૃદ્ધો-વડીલો રહે છે તે સ્થળ. વૃદ્ધોને રહેવાનું રહેઠાણ, નિવાસસ્થાન.
પ્રાચીન સમયમાં ભારતીય સંસ્કૃતિમાં જીવનવ્યવસ્થાને ચાર આશ્રમોમાં વહેંચવામાં આવી છેઃ-

1) બ્રહ્મચર્યાશ્રમઃ-

જે સમય ગાળામાં વ્યક્તિ બ્રહ્મચર્ય ધારણ કરીને વિદ્યાભ્યાસ કરે, સાંસારિક જીવનની તૈયારી કરે છે.

2) ગૃહસ્થાશ્રમઃ-

ઘરસંસાર માંડીને ગૃહસ્થધર્મનું પાલન કરે છે, પરિવારની જવાબદારી ઉપાડે છે.

3) વાનપ્રસ્થાશ્રમઃ-

વ્યક્તિ કામધંધા-નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થઈને પ્રભુસ્મરણ તરફ વળે છે.

4) સંન્યાસાશ્રમઃ-

સંન્યાસ લઈ સંસારમાંથી નિવૃત્ત થઈ તપસ્વી બને છે અથવા તો પ્રભુમય જીવન જીવે છે.

આજે પણ વ્યક્તિ મહ્દઅંશે આ રીતે જીવતી હોય છે. આમાં જે ત્રીજો આશ્રમ છે તે છે વાનપ્રસ્થાશ્રમ. વૃદ્ધાશ્રમ માટે  બીજો એક શબ્દ વપરાય છે, તે છે વાનપ્રસ્થાશ્રમ.
 

વાનપ્રસ્થાશ્રમ એટલે શું?

60વર્ષની ઉંમર પછી વ્યક્તિ પોતાનાં કામધંધામાંથી નિવૃત્ત થાય છે. આ સમયને 'વનમાં પ્રવેશ્યા' એમ પણ કહેવાય છે. 'વાન' એટલે 'વન'.
પહેલાના જમાનામાં ઋષિમુનિઓ તપસ્યા કરવા વનમાં જતા અને ત્યાં સાધના કરતા. એ રીતે આ અવસ્થામાં સંસારમાં રહેલી વ્યક્તિ કામકાજમાંથી નિવૃત્ત થઇને ધીરે-ધીરે માનસિક રીતે પણ મોહમાયામાંથી નિવૃત્ત થતી જાય છે. આ એક સાધના જ ગણાય છે. સંસારમાં રહેવા છતાં પણ સંસારથી અલિપ્ત રહેવું. 'જલકમલવત્' સ્થિતિ એટલે કે કમળ પાણીમાં હોવા છતાં પાણી તેને સ્પર્શી શકતું નથી.

ભગવત્ ગીતાનો એક જાણીતો શ્લોક છે તેનો ગુજરાતી અનુવાદ છેઃ-

    'કાચબો જેમ અંગોને તેમ જે વિષયો થકી
    સંકેલે ઇન્દ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઈ સ્થિર.'

વાનપ્રસ્થાશ્રમ દરમિયાન ઘણાં લોકો નિવૃત્ત થઈને કાશી, મથુરા, હરિદ્વાર, કે અન્ય ધર્મસ્થાનોમાં જઈને વસી જાય છે અને વધુ ને વધુ ઈશ્વર સમીપ રહેવાની તૈયારી કરે છે. આને કહેવાય છે વાનપ્રસ્થાશ્રમનો સમય. જે દરમિયાન વ્યક્તિ જીવનના ચોથા આશ્રમ સંન્યાસાશ્રમ માટે પોતાને તૈયાર કરે છે.

આ સમય છે આત્મખોજનો.કોઈ રાગ-દ્વેષ વિના જીવવાનો સમય. પોતાને ગમતી પ્રવૃત્તિઓમાં સમય વિતાવીને કર્મયોગ કરવાનો આ સમય છે. ભક્તિમાં સમય ગાળીને ભક્તિયોગ કરવાનો આ સમય છે. સારું-સારું વાંચી-લખીને, વિચારીને,સાંભળીને જ્ઞાનયોગ કરવાનો હોય છે.
 વૃદ્ધાશ્રમો આ અર્થમાં વાનપ્રસ્થાશ્રમ  બની શકે છે. જ્યાં જીવનને આનંદમય, ભક્તિમય, કર્મમય, જ્ઞાનમય માર્ગે જીવતાં-જીવતાં વધુને વધુ ઇશ્વર સમીપ લઈ જવું.
 
આનો અર્થ એ નથી કે તમારે જીવવાનું છોડી દેવાનું છે પરંતુ હવે તમારે તમારા પોતાને માટે જીવવાનું છે જેથી તમારું ભવિષ્ય આનંદમય બની જાય. 
વિચારવાનું એ છે કે આવા વાનપ્રસ્થાશ્રમો એટલે કે વૃદ્ધાશ્રમોને સમાજનું કલંક કહી શકાય કે જ્યાં તમે ઓશિયાળાં થઇને નહીં પરંતુ તમારા જીવનને વધુ ને વધુ સત્ય, શિવમ્, સુંદરમ્, બનાવીને જીવવાનો પ્રયત્ન કરો છો  કે જેથી તમારો સંન્યાસાશ્રમ કલ્યાણકારી બની રહે?


વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું  કલંક કે આશીર્વાદ?
વાત્સલ્યધામ વૃદ્ધાશ્રમઃ જામનગર,ગામ-વસાઇ, ગુજ.


વૃદ્ધાશ્રમો સમાજનું કલંક હોય તો સમાજમાં વૃદ્ધાશ્રમો કેમ વધી રહ્યા છે?



સમાજમાં વૃદ્ધાશ્રમો વધી રહ્યા છે? શા માટે વધી રહ્યા છે?

વૃદ્ધાશ્રમો વધવાનાં કારણોઃ-

  • સમયની  સાથે સાથે સમાજની માન્યતામાં ફેરફાર થયો છેઃ-

પહેલાના જમાનામાં કેવી કેવી માન્યતાઓ હતી!!બાળલગ્નો, દીકરીને દૂધ પીતી કરવી, વિધવાવિવાહ નહીં કરવાના વગેરે. 'દીકરી સાપનો ભારો છે',
એમ કહેવાતું જ્યારે આજે 'દીકરી વહાલનો દરિયો' એમ કહીને તેને સમાજમાં ઊંચું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

એ રીતે, પહેલાના જમાનામાં પોતાનાં વૃદ્ધ માતા-પિતાને કે વડીલને વૃદ્ધાશ્રમમાં મોકલવા તે શરમની વાત ગણાતી અને એમ કહેવાતું કે તેમ કરવાથી સમાજમાં આબરુ જાય અને 'લોકો શું કહેશે' એ ચિંતા હતી.
આજે પણ આ સ્થિતિ છે પરંતુ ધીરે-ધીરે તેમાં બદલાવ આવતો જાય છે.

 સમાજમાં વૃદ્ધાશ્રમો વધી રહ્યા છે એટલે તેનો પ્રચાર-પ્રસાર પણ થયો છે અને લોકોમાં જાગૃતિ વધી છે. અત્યારસુધી, સુખ હોય કે દુઃખ, પણ ઘરમાં જ 'કુટાઇ મરવું' એવું ચલણ હતું , અને પરિવારમાં રહેવા સિવાય તેમની પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નહોતો. પરિવારમાંથી નીકળીને બીજે ક્યાં જવું? બીમાર પડીએ તો કોણ સારવાર કરે? પાલન-પોષણ કોણ કરે? આવા પ્રશ્નોને લીધે પરિવારમાં સહુ કોઈ ચૂપચાપ સહન કરીને રહેતા હતા. આજે સમાજમાં નવા વિચારોની નવી હવા પ્રવેશતી જાય છે.નવી પેઢીમાં શિક્ષણ લેવાનું ચલણ વધ્યું છે એટલે નવા વિચારોને પણ સ્થાન મળતું રહ્યું છે.

  • આજે યુગ બદલાઈ રહ્યો છે

આજની ડિજિટલ દુનિયામાં ટેકનિકલ વિકાસે હરણફાળ ભરી છે તેને લીધે વૈશ્વિકરણ (ગ્લોબલાઇઝેશન) એટલી હદે વધ્યું છે કે સમગ્ર દુનિયા તમારા આંગણે આવીને ઊભી છે. યુવાનોમાં શિક્ષિત થવાનું ચલણ વધ્યું છે એટલે યુવાનો નવાં-નવાં ક્ષેત્રોમાં નિષ્ણાત થવા માટે, સારાં કામધંધાની તકો શોધવા માટે, નવા-નવા પ્રદેશોમાં સ્થળાંતર કરીને ચાલ્યા જતા હોય છે.અને ઘરમાં વડીલો એકલા રહી જતા હોય છે.

  • કુટુંબો વિભક્ત થતાં જાય છે

પહેલાના જમાનામાં સંયુક્ત પરિવારની કુટુંબવ્યવસ્થામાં વડીલો સચવાઇ જતા હતા અને એટલે જ એકબીજા પ્રત્યેની જવાબદારી ઉપાડી લેવાની તત્પરતા અને ભાવના હતી.
આજે માનસ બદલાયું  છે. શિક્ષણ વધ્યું છે,સ્વતંત્રતા વધી છે એટલે લોકો સ્વતંત્ર મિજાજના થઈ ગયા છે.પરિવાર પ્રત્યેની ભાવના બદલાઈ ગઈ છે.યુવાનોને તેમની સ્વતંત્રતા વધારે વહાલી હોય છે પરિણામે કુટુંબો નાનાં અને વિભક્ત બનતાં જાય છે. આ રીતે પણ વૃદ્ધો એકલા પડી ગયા છે.

  • વૃદ્ધોના સ્વાસ્થ્યના પ્રશ્નો મહત્ત્વના હોય છે તે સચવાતા નથી.

વૃદ્ધોની સાથે મોટાભાગે સ્વાસ્થ્યના પ્રશ્નો સંકળાયેલા હોય છે.અને આજકાલ હવા, પાણી, વાતાવરણ, ખોરાક એટલાં દુષિત થઈ ગયાં છે કે બાળકોની જેમ વૃદ્ધો પણ જલદીથી બીમારીના શિકાર બની જતા હોય છે. જો તેમને યોગ્ય સારવાર ના મળે તો તકલીફ થઈ જતી હોય છે. એક સામાન્ય મધ્યમ વર્ગનો પરિવાર તેમની મોંઘી દવાઓના ખર્ચા ઊઠાવી શકતો નથી અને વડીલોને સહન કરવાનો વારો આવતો હોય છે. 

તદ્દન ગરીબ પરિવારો કે જેઓ રોજેરોજનું રળીને ખાતાં હોય છે કે છૂટક મજૂરી કરીને પેટ ભરતા હોય છે, શાકભાજીની લારી ચલાવતાં હોય કે પછી કટલરીનો સામાન વેચતા હોય છે. તે લોકો જ્યારે કામ ન કરી શકે અથવા તો કોઇ અસાધ્ય રોગ થઈ જાય, અકસ્માત થઈ જાય અને અપંગ બની જાય તો તેમનું અને પરિવારનું શું થાય?

  • સમાજમાં વૃદ્ધો એકલા પડી ગયા છે
સમગ્ર વિશ્વમાં વૃદ્ધોની સંખ્યા વધી રહી છે અને સામાજિક દ્રષ્ટિએ તેઓ તદ્દન એકલા પડી ગયા છે. મોટાભાગના વૃદ્ધો એકલવાયું જીવન જીવી રહ્યા છે અથવા તો તેમના જેવા લોકોની સાથે રહે છે. આવા વૃદ્ધોને કોઈ બોલાવતું નથી કે નથી કોઇ તેમની સંભાળ લેતું. ઉપરાંત, સમગ્ર વિશ્વમાં મેડિકલ સવલતો એટલી મોંઘી છે કે કોઇ માનસિક કે શારીરિક બીમારી આવી જાય તો તેઓ રસ્તે રઝળતાં થઈ જાય છે. 

વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?
જીવનસંધ્યા ઘરડાઘરમાં વડીલો બર્થ-ડે કેપ કાપી રહ્યા છે. 

  • આજકાલ વડીલો પોતાની સ્વતંત્રતાને મહત્ત્વ આપતા થઈ ગયા છે
વૃદ્ધાશ્રમોમાં વધારો થવાનું એક મહત્ત્વનું કારણ એ છે કે સમાજમાં શિક્ષણ વધ્યું છે, પાશ્ચાત્ય જીવનશૈલી અપનાવવાની હવા ચાલી છે એટલે નવા જમાનાનાં માતા-પિતા એટલે કે વડીલો પણ હવે સ્વતંત્ર વિચારસરણી ધરાવે છે.તેમની સારી જીવનશૈલીને કારણે તેમનું આયુષ્ય પણ વધ્યું છે અને તેઓ સારું સ્વાસ્થ્ય ધરાવતાં થયાં છે એટલે તેમને પણ નિવૃત્તિ પછી પણ સામાજિક વાતાવરણ, મિત્રો, મોજશોખ, આનંદપ્રમોદ કરવા હોય છે . પોતાની રીતે જીવવાનું ચલણ વધ્યું છે. પરિવારના સભ્યો વચ્ચે પ્રેમ તો હોય છે પરંતુ દરેકને સ્વતંત્ર રીતે જીવવું હોય છે. એટલે પછી વડીલો પણ વૃદ્ધાશ્રમમાં આવવાનું પસંદ કરતા હોય છે.

આજકાલ ડિજિટલ માધ્યમો પર વૃદ્ધાશ્રમોની માહિતી પણ એટલી આકર્ષક રીતે શેર થતી હોય છે કે લોકો તેને શેર કરે છે, પ્રશંસા કરે છે અને તેમાં પોતાનું યોગદાન પણ આપે છે. ધીરે-ધીરે સમાજમાંથી વૃદ્ધાશ્રમો વિશેનો છોછ ઓછો થતો જાય છે. લોકો સ્વીકારતા થયા છે કે જેમ સમાજમાં અનાથાશ્રમો, વનિતાવિશ્રામો, અપંગ માનવમંડળો, મહિલાગૃૃહો, વિધવાઆશ્રમો હોય છે તેમ વૃદ્ધાશ્રમો પણ હોઇ શકે અને તે સમાજની જરૂરિયાત છે. 

આ બધાં કારણોસર વૃદ્ધજનોની  જરૂરિયાત મુજબના વૃદ્ધાશ્રમો બનતા જાય છે જેમ કે; 

- એવા વૃદ્ધાશ્રમો કે જ્યાં એવા લોકો છે કે જેઓ તદ્દન ગરીબ છે, અશક્ત થઇ ગયા છે, બીમાર છે અને કોઈ છે નહીં, તેમને અહીં નિઃશુલ્ક રાખવામાં આવે છે.

- કેટલાક એવા વૃદ્ધાશ્રમો છે કે જ્યાં એવાં માતા-પિતા અને વડીલો રહે છે કે જેમનાં સંતાનો પરદેશમાં છે અને તેઓ એકલા હોય છે. સ્વસ્થ હોય છે અને સંતાનો પાસે આવ-જા કરતાં હોય છે.આવાં લોકો આશ્રમમાં રહીને પરદેશ આવ-જા કરતાં હોય છે.

- હમણાં-હમણાં વૃદ્ધાશ્રમો માટેનાંં ટાઉનશિપ બનતાં હોય છે. જે સંતાનોને પૈસાની કમી ના હોય અને  પરદેશ જાય છે તેઓ અહીં તેમના માતાપિતા કે જેઓ બહુ ઉંમરવાળાં છે કે બીમાર છે તેમને માટે રહેવાની વ્યવસ્થા કરે છે જેથી બધા જ પ્રકારની સુવિધા તેમને મળી રહે અને સાથે કંપની પણ મળી રહે. હવે તો જેમની પાસે પૈસા છે તેઓ તો નિવૃત્તિ પછી પણ આવાં ટાઉનશિપમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે.

- મહિલાઓ અને પુરુષોના અલગ-અલગ વૃદ્ધાશ્રમો પણ હોય છે.

- કેટલાક વૃદ્ધાશ્રમોમાં ડે-કેર સેન્ટર હોય છે અથવા તો સ્વતંત્ર ડે-કેર સેન્ટર હોય છે. આ પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિની અસર છે. આવાં સેન્ટરમાં બધું જ ફ્રી હોય છે. સંતાનો બહાર જાય અને પછી વડીલો એકલા પડી જાય એટલે આ સેન્ટરમાં આખો દિવસ ગાળે છે અને પોતાનાં સમવયસ્કો સાથે આનંદ કરે છે.અહીં લાયબ્રેરી હોય છે, મનોરંજન માટેની રમતો, અન્ય પ્રવૃત્તિઓ હોય છે. અહીં તેમને માટે રોજબરોજના મેડીકલ ચેકઅપની વ્યવસ્થા પણ હોય છે. તેમને લાવવા-મૂકવા માટે બસની વ્યવસ્થા પણ હોય છે. 

આનાથી શું થાય છે કે વૃદ્ધાશ્રમમાં રહેતા વડીલો અને બહારથી આવતા વડીલો વચ્ચે એક સામાજિક સેતુ બંધાય છે. તેઓ મિત્રો બને છે.રજા કે તહેવારના દિવસે તેમના ઘરે લઈ જાય છે. 
આ વ્યવસ્થામાં પરિવારમાં સંતાનો અને વડીલો બંનેને આખો દિવસ પોતાની સ્વતંત્રતા મળી જાય છે.  માનસિક રીતે સ્વસ્થ રહે છે એટલે ઘરમાં આનંદ જળવાઇ રહે છે.
હવે તો એવી પ્રથા વિકસી રહી છે કે કોલેજના યુવાનો, સુખી ઘરની મહિલાઓ, વિવિધ કાર્યક્રમો કરતા લોકો વાર-તહેવારનો દિવસ વૃદ્ધાશ્રમમાં ગાળે છે અને પ્રવૃત્તિઓ કરાવે છે.

હવે ખ્યાલ આવે છે ને કે વર્તમાન સમયમાં ઘણાં કારણોસર વૃદ્ધાશ્રમો એ સમાજની જરૂરિયાત બની ગયાં છે. જરા વિચાર કરીએ કે જો વૃદ્ધાશ્રમો ના હોત તો જરૂરિયાતવાળા લોકો ક્યાં જાત? એવા આશ્રમો કે જેઓ રસ્તે રઝળતાં વૃદ્ધોને પણ આશ્રમમાં લાવીને તેમની સેવા કરે છે તેમને ભોજન આપે છે અને આખી જિંદગી પાળેપોષે છે, તે ન હોત તો એવા નિરાધાર વૃદ્ધોનું શું થાત? 

એટલે એમ કહેવું કેટલું યોગ્ય ગણાશે કે વૃદ્ધાશ્રમો સમાજનું કલંક છે?ના,ના, એ કલંક નથી પણ તે આજની જરૂરિયાત છે એટલે કે સમાજને માટે આશીર્વાદરૂપ છે.


વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?



આપણે વાત્સલ્યધામ વૃદ્ધાશ્રમના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી ભાવનાબેન પરમાર પાસેથી નીચેના કેટલાક પ્રશ્નો વિશેના પ્રતિભાવો જાણીએઃ-

1) કેવાં કારણોસર વડીલો અહીં આશ્રમમાં આવે છે અને છેલ્લાં વર્ષો દરમિયાન તે કારણોમાં કોઇ ફેરફાર થયો છે?

આપણા સમાજમાં એવુું હોય છે કે તરછોડાયેલાં લોકો જ આશ્રમમાં આવતાં હોય છે. એવું બને પણ છે કે પરિવારજનો તરફથી તેમની જરૂરિયાતો ન સંતોષાતી હોય તેના કરતાં પણ વધુ તો તેમની લાગણી દુભાતી હોય છે, માનસિક ત્રાસ અને શારીરિક ત્રાસ આપવામાં આવતો હોય છે. 

પણ છેલ્લાં બે વર્ષમાં ફેરફાર એ આવ્યો છે કે માત્ર દીકરાનું કારણ નથી હોતું પરંતુ તેઓ  પોતાની એકલતાને દૂર કરવા માટે આવો આશરો શોધતાં હોય છે. આપણાં પરિવારો હવે નાનાં થતાં ગયાં છે. પહેલાના જમાનામાં તો મોટાં પરિવારોમાં વડીલોને કંપની આપનાર કોઈ ને કોઇ તો મળી રહેતું હતું પરંતુ હવે દીકરાઓ અલગ રહેતા હોય છે અથવા નોકરી-ધંધો કરતા હોય છે અને વડીલો પાસે 24 કલાક તો કોઈ હોતું નથી એટલે મારા આટલાં વર્ષોના અનુભવમાં એક કારણ ખાસ શોધ્યું છે કે તેમને એકલતા બહુ સાલતી હોય છે.તેઓ ઘણીવાર મને કહેતા હોય છે કે 'મને મારા દીકરા-વહુ સાથે કોઈ પ્રોબ્લેમ નથી પણ મને એકલાં ડર લાગે છે, ગમતું નથી, ખોટા વિચારો આવે છે.' આવી એકલતા તેમને વધુ બીમાર બનાવી દે છે.

અમારા વાત્સલ્યધામમાં એવો માહોલ છે કે અમે તેમને એકલા પડવા જ નથી દેતા. એક પાઠશાળા જેવું છે. એમાં સવારથી સાંજ સુધી અનેક જાતની પ્રવૃત્તિઓ કરાવાય છે જેમાં તેમને માનસિક-શારીરિક શ્રમ નથી પડતો. આને કારણે આ વૃદ્ધાશ્રમમાં વડીલોને આવવું ગમતું હોય છે. તેમને પણ આ ઉંમરે કોઈ 'સાથી' મિત્રની જરૂર હોય છે.

2) શું વૃદ્ધાશ્રમો એ સમાજની સમસ્યા કે કલંક છે?

વૃદ્ધાશ્રમો એ સમસ્યા કે કલંક નથી પણ સમાજની જરૂરિયાત છે.
હવેનો જે જમાનો છે એ સમય સાથે આપણે તાલ મિલાવવો જોઈએ. આપણે સમજીએ છીએ કે આજે વિભક્ત કુટુંબો થઈ ગયાં છે, ઘરમાં હસબન્ડ-વાઈફ બંને જોબ કરતા હોય છે અને આજની જનરેશનનાં સંતાનોમાં એજ્યુકેશન બહુ હાવી થયેલું હોય છે એટલે બાળકોનો પણ વધુ પડતો ટાઇમ ભણવામાં જ જતો હોય છે એટલે તેમની પાસે પણ ટાઇમ નથી. આવા સંજોગોમાં વૃદ્ધાશ્રમો એ સમસ્યા કે કલંક નહીં પણ સમાજની જરૂરિયાત બની ગયા છે.

બીજું, કે વડીલોના સ્વભાવ સંતાનો સાથે મેચ નથી થતા હોતા. ઘરમાં કજિયા-કંકાસ થાય અને ઘણાં વડીલોને ઘરમાં રિબાઈ-રિબાઈને જીવવું પડતું હોય છે. ઘર નાનું હોય, સવારથી રાત સુધી ઘરમાં ટીવી ચાલતું હોય, આવન-જાવન ચાલતી હોય એટલે મેઇન બારણાંનો વારંવાર અવાજ થતો હોય, ત્યારે સતત ઘોંઘાટવાળા વાતાવરણમાં આરામ થઈ શકતો નથી, એકલા બહાર જઇ શકતા નથી એટલે તેઓ માનસિક રીતે સંતુલન ગુમાવી બેસે તેવું બનતું હોય છે. 

હું તો એમ કહું છું કે આવા સંજોગોમાં રિબાઈ-રિબાઈને મરવું એવું કોણે કહ્યું? તેમને પણ સારી રીતે જીવવાનો અધિકાર છે. આખી જિંદગી તો પરિવારની જાળવણી કરી, બાળકોને ઉછેર્યાં. હવે તો તેમને પોતાની રીતે જમવાનું મળવું જોઇએ, પોતાને અનુકૂળ આવે તેવું જમવાનું મળવું જોઇએ, પોતાને સમયે જમવાનું મળવું જોઇએ.  ઘરમાં ત્રણ જનરેશન રહેતી હોય છે. નાનાં બાળકોને ફાસ્ટ-ફૂડ ફાવે જે વડીલોને ન ફાવે. તેમના દરેક ટાઇમ સચવાતા નથી, તેમને ગમતું વાતાવરણ મળતું નથી. 

જ્યારે વૃદ્ધાશ્રમોમાં એક સ્કૂલ કે હૉસ્ટેલ જેવું વાતાવરણ હોય છે. તેમને અનુકૂળ આવે તેવું જમવાનું, અનુકૂળ વાતાવરણ, તેમના વિચારો પ્રમાણેનો માહોલ અને સગવડો મળતી હોય છે. અહીં  આશ્રમમાં તેમને રહેવાનાં મકાનો એવાં છે કે ક્યાંય સીડી ચડવાની આવતી જ નથી, પલાંઠી વાળીને બેસવું પડે કે નીચે બેસવું પડે તેવી કોઇ સમસ્યા નથી હોતી. વેસ્ટર્ન-ટૉયલેટની વ્યવસ્થા હોય છે એટલે તેમને અનુકૂળ આવે છે.
અત્યારની ફાસ્ટ લાઇફ અને કલ્ચરને ધ્યાનમાં લઇએ તો આ વૃદ્ધાશ્રમો તેમની આજની જરૂરિયાત છે.

3) ઘડપણમાં કોણ મહત્ત્વનું છે, પૈસો કે 'સાથી'?

મારા વિચાર મુજબ તો પૈસો પણ થોડેઘણે અંશે મહત્ત્વનો છે ને 'સાથી' પણ જરૂરી હોય છે. ઘણી વખત એવું બનતું હોય છે કે વડીલોમાં પતિ કે પત્નીમાંથી કોઈ એક જીવિત હોય(ખાસ કરીને સિત્તેર વર્ષની ઉંમર પછી) છે. બહુ ઓછા એવા ભાગ્યશાળી હોય છે કે જે સિત્તેર વર્ષની ઉંમર પછી પણ સાથે  જીવતાં હોય. એટલે આવા સમયે એકલી વ્યક્તિને લાગણીના ટેકાની જરૂર રહેતી હોય છે. કોઇ તેની કાળજી લે, તેની પાસે બેસે, આખો દિવસ સમય કાઢીને વાતો કરે,તેવી વ્યક્તિની જરૂર પડતી હોય છે. વૃદ્ધાશ્રમોમાં તેમની આ જરૂરિયાત સારી રીતે સંતોષાઈ જતી હોય છે. પોતાની ઉંમરના મિત્રો સાથે તેમને ગમે છે.

આમ, ઘડપણમાં સાથી હોવો જરૂરી છે. મને લાગે છે કે આ સમયે પૈસો ગૌણ છે. આવા આશ્રમોમાં માનવતાનાં ધોરણે સેવા થતી હોય છે એટલે ઘણાં વડીલો તો આ કારણસર જ અહીં રહેવા માટે આવતા હોય છે.

4) સમાજને મારો મેસેજ છે કે અત્યારે જે જનરેશનના વડીલો છે અને વૃદ્ધ થયા છે તેઓ હંમેશાં સંઘર્ષમાં જીવેલા હોય છે. કોઇ સુખ માણ્યું નથી હોતું.સુખ મળે તો પણ પોતાના પરિવારનો જ વિચાર કર્યો હોય છે.
મારું તો કહેવું છે કે તેમને જે વૃદ્ધત્વનો સમય મળ્યો છે તેમાં તેમણે 24 કલાક માળા જ કરવી જોઈએ, ભજન જ કરવા જોઈએ?તેમણે તો એક નાનાં બાળકની જેમ, એક પંખીની જેમ કલરવ કરતાં-કરતાં જીવન જીવવું જોઈએ. 

સમાજમાં કોઈની બીક રાખવાની જરૂર નથી. જે સમાજે, જે પરિવારે તેમને સંભાળ્યા નથી તેમનો ડર રાખવાની જરૂર નથી. ઘણાં વડીલો મને એવું કહેતા હોય છે કે 'અમે આમ ડાન્સ કરીશું અને અમારાં દીકરો-વહુ તેનો વિડીયો જોશે તો અમને કેવું કેવું બોલશે?' હું તેમને કહું છું કે આપણે તેમની બીક શા માટે રાખવી જોઈએ? આનંદ કરો. હું માનું છું કે મૃત્યુની નજીકનો આ સમય આનંદથી પસાર થયો હોય તો જીવની સદ્દગતિ થાય. 

એટલે માટે અમારો પ્રયાસ છે કે અમારે  એમને એવી સારી સુવિધા આપવી જોઈએ.વ્યક્તિને પોતાને પોતાની રીતે જીવવાનો અધિકાર છે તો વડીલો પણ પોતાની રીતે જીવી શકે એટલે અમે દરેક વડીલને અહીં આવકારીએ છીએ અને અમારા તરફથી તેમને વધુને વધુ સંતોષ મળે તેવી કોશિશ કરીએ છીએ.

[વાત્સલ્યધામ વૃદ્ધાશ્રમમાં હાલમાં 44 વડીલો રહે છે જેમાં 20 બહેનો, 08 પુરુષો અને 06 દંપતીઓ છે].


વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું  કલંક કે આશીર્વાદ?
જીવનસંધ્યા ઘરડાઘરનાં મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી ડિમ્પલબેન

હવે, આપણે ગુજરાતના અમદાવાદ શહેરમાં આવેલા બહુ પ્રખ્યાત અને વર્ષો જૂનાં એવા 'જીવનસંધ્યા ઘરડાગૃહ' ના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી ડિમ્પલબેન પાસેથી આ પ્રસ્તુત વિષય અંગેના પ્રતિભાવો  જાણીએઃ-

1) ડિમ્પલબેન, તમને એવું લાગે છે કે કોરોનાને કારણે વૃદ્ધાશ્રમોમાં સંખ્યા વધી છે?

હા, જરૂર, એક કારણ એવું છે કે કોરોના દરમિયાન ઘણાં લોકોનાં કામધંધા છૂટી ગયાં છે, પૂરા પગાર મળ્યા નથી, પરિણામે ઘરમાં રોજના ઝઘડા વધી ગયા છે એટલે વડીલોને ઘરમાં ગમતું નથી, ઘરમાંથી નીકળી જવાનું મન થાય છે.

બીજું, કોરોનામાં વડીલો ઘરની બહાર નીકળી શકે તેમ નહોતું, અને વડીલો ઘરમાં બેસી રહે બીજા સભ્યોને ના ગમે, તેમને તેમનું બોલવાનું ટકટક જેવું લાગે, આમ, આંતરિક ઝઘડા વધી ગયા અને શાંતિ જતી રહી. આમાં કેટલાક વડીલોનું કહેવું એવું છે કે આ તો એક બહાનું છે. આ સંતાનોની માનસિકતા એવી હોય છે કે પૈસા આપીને જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ જવું. 

એક કેસ તો એવો આવેલો કે મા અને સંતાનો ભેગાં થઈને ઘરના વડીલને મૂકવા આવેલા. તેમનાં પત્નીનું  કહેવું હતું કે આખી જિંદગી મારા પર અને  સંતાનો  પર શારીરિક-માનસિક અત્યાચાર કર્યાં અને હવે રિટાયર્ડ થઈ ગયા એટલે ઘરે બેઠા વધુ હેરાન કરે છે એટલે એમને અહીં મૂકી  જવા છે.

2) તમને એવું લાગે છે કે હાલમાં આ પારિવારિક ક્લેશ-કંકાસનાં કારણો સિવાય પણ અન્ય કારણો છે કે  જેના લીધે વડીલોની સંખ્યા વધી છે?

 હા, ચોક્કસ. સૌથી મોટો ફેરફાર થયો છે વડીલોની માનસિકતામાં. બસ, એ વડીલો એમ કહે છે કે બસ, બહુ થયું. અમારી પાછલી જિંદગી શાંતિથી પસાર થાય અને અમે સરખી ઉંમરના સાથે અમે આનંંદથી રહીએ તેવું અમારે જોઈએ છીએ. અને એ લોકોને અહીં ગમે છે. આનંદમાં રહે છે. એટલે કોઈ વડીલ અમારી પાસે અઠવાડિયાની રજા લઈને ઘરે રહેવા જાય પણ જલદી પાછા આવી જાય છે. તેમનું કહેવું છે કે અમને તો અમારા ઘર કરતાં પણ અહીં વધુ ગમે છે.

3) વૃદ્ધાશ્રમો સમાજની સમસ્યા કે કલંક છે?

ના, એ સમાજની સમસ્યા પણ નથી કે કલંક પણ નથી. પરિવાર માટે, વડીલો અને સ્ત્રી-પુરુષો માટે જે કાયદા સરકાર દ્વારા ઘડવામાં આવ્યા છે તેનું કડકાઈથી પાલન થવું   જોઇએ અને બધાને જ આ કાયદાની સમજ હોવી જરૂરી છે. મોટાભાગના લોકો આ કાયદા વિશે જાણતા જ નથી હોતા. અને જાણતા હોય તો લાગણીમાં આવીને પોતાનાં જ સંતાનો પર તેનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળતા હોય છે. દરેક વડીલો પોતાને મળતા કાયદા વિશે જાણે અને જરૂર પડે ત્યારે તેનો ઉપયોગ કરીને પરિવારની અંદર જ પોતાનું સ્થાન જાળવી શકે છે અને પરિવારમાં જ રહી શકે છે.


વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?
જીવનસંધ્યા ઘરડાઘરઃ અમદાવાદ,ગુજરાત


4) તમે માનો છો કે વૃદ્ધાશ્રમો ઘર જેવાં જ હોવા જોઇએ?

 હા, વૃદ્ધાશ્રમોમાં સંખ્યા પર ધ્યાન આપવાને બદલે તેમને આપવામાં આવતી સુખસુવિધાઓ પર ધ્યાન આપો. અમારે ત્યાં અમે બહુ જ નજીવી રકમ લઈએ છીએ જેથી મોટાભાગે ગરીબ કે મધ્યમ વર્ગના વડીલો જ આવે છે. તેનાં કારણે, લગભગ સરખી વિચારસરણીવાળા વડીલો જ હોય છે જેઓ સાથે રહી શકે છે. તેમની ખાવાપીવાની, બેસવાઊઠવાની, હસવાબોલવાની ટેવો એકસરખી હોય છે. અમારે ત્યાં પરદેશ જતાં સંતાનો તેમના માતાપિતાને લઈને આવતાં હોય છે અને જોઈએ તેટલાં પૈસા આપવા તૈયાર હોય છે પણ અમે આ કારણોસર જ એમને એડમિશન આપતા નથી. વડીલોને માટે માહોલ બહુ અગત્યની બાબત હોય છે.

5) સમાજને માટે કોઇ ખાસ મેસેજ છે?

આજે, વૃ્દ્ધાશ્રમો એ એક જરૂરિયાત બની ગયા છે અને એટલે તેમની સંખ્યા વધતી જાય છે,સંતાનોને આજે વડીલો માટે એક ઓપ્શન મળ્યો છે. વિચારો, કે આવા વૃદ્ધાશ્રમો ના હોત તો માબાપની શું હાલત થાત? આ સંજોગોમાં વૃદ્ધાશ્રમો એ આશીર્વાદ સમાન છે. વડીલોનું આયુષ્ય અહીં વધી જાય છે.
હું કહેવા માગું છું કે તમારાં માતાપિતા એ તમારું જ લોહી છે. તમારી ફરજ એ છે કે તેમનું પાછલું જીવન હસતાં-રમતાં વીતે. માબાપની હયાતીમાં જ તેમની સેવા કરો અને તેમને સાચવીને રાખો. તેનાથી સમાજ પણ હેલ્ધી બનશે.
અમારી આ સંસ્થા 65 વર્ષ જૂની છે જેની શરૂઆત 4 સભ્યોથી થઈ હતી જેમાં આજે 150 જેટલા વડીલો છે, જેમાં બહેનો કરતાં ભાઈઓની સંખ્યા વધારે છે. સમગ્ર ટ્રસ્ટીમંડળ ખાસ સમય ફાળવીને નિઃસ્વાર્થ ભાવનાથી સાથે રહીને નિર્ણય કરે છે જેનાથી સંસ્થાનું કાર્ય દીપી ઊઠે છે.



  ઓપિનિયન પોલ
   વિષયઃ   વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?

   ''વૃદ્ધાશ્રમ સમાજ માટે જરૂરી પણ છે'' રાજુલ કૌશિક

વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?
રાજુલ કૌશિકઃફ્રીલાન્સ-કૉલમિસ્ટ,ઍડ્મિન ઑફ સાહિત્ય-સંગીતનું વિશ્વ-બોસ્ટન,યુ.એસ.એ.


દરેક સિક્કાની બે બાજુ હોય  એમ આ વૃદ્ધાશ્રમ વિશે વિચારીએ તો બે અલગ દિશાએથી એના પણ બે અલગ પાસાં છે.
પાણીનો ગ્લાસ અડધો ભરેલો છે અને અડધો ખાલી છે. કોણ કઈ દ્રષ્ટિથી વિચારે છે એના પર આધાર છે. કોઈને ખાલી ગ્લાસમાં પાણી નથી એ વિચાર આવશે અને કોઈને હજુ આ ગ્લાસમાં પાણી ભરી શકાશે એવી શક્યતા દેખાશે.
વૃદ્ધાશ્રમને જરા અલગ દ્રષ્ટિથી જોઈએ. વૃદ્ધ+આશ્રમ=વૃદ્ધાશ્રમ. વૃદ્ધ માટેનો આરામદાયી આશ્રમ. જ્યાં સૌ શક્ય હોય એવી અને એટલી પ્રવૃત્તિ કરીને સમાન ઉંમરવાળા લોકો સાથે પોતાના નિવૃત્તિકાળને આનંદપૂર્વક માણી શકે. 
આપણે જાણીએ છીએ કે આદિકાળથી ગૃહસ્થાવસ્થાની જવાબદારી પૂર્ણ કર્યાં પછી સૌ સ્વેચ્છાએ,સમજપૂર્વક વાનપ્રસ્થાન સ્વીકારી લેતાં. એમાં ક્યાંય કોઈનાંય મન પર ભાર કે ત્યજાયાની ભાવના રહેતી નહીં.
આજે પણ જો સમજણપૂર્ણ સ્વેચ્છાએ નિવૃત્ત અવસ્થામાં, કોઇનેય ન નડવાની ઇચ્છાથી, સ્વસ્થતાથી વૃદ્ધાશ્રમમાં રહેવાની સ્વીકૃતિ હોય તો એમના માટે વૃદ્ધાશ્રમ આશીર્વાદ છે.
પણ જે મા-બાપે સ્નેહથી સંતાનોને ઉછેર્યાં હોય એ જ મા-બાપને નડતર ગણીને વૃદ્ધાશ્રમમાં મૂકી આવવાની વાતથી વૃદ્ધો જે તરછોડાયાંની ભાવના અનુભવે છે એનાથી આખી વ્યવસ્થા વગોવાઈ ગઈ છે અને આ વાત પણ એટલી સાચી છે કે જ્યાં મા-બાપ ખુશ નથી એવા વૃદ્ધાશ્રમો સમાજનું કલંક છે.
જેને સંતાનો નથી અથવા વિદેશમાં રહેતાં સંતાનો સાથે રહેવાની મા-બાપની માનસિક-શારીરિક અવસ્થા નથી એવા વૃદ્ધોની ઉત્તરાવસ્થા સચવાય કે એમની જવાબદારી લઈ શકે એવી એક સ્વસ્થ વ્યવસ્થા તરીકે સ્થપાયેલા વૃદ્ધાશ્રમ સમાજ માટે જરૂરી પણ છે.


''વૃદ્ધાશ્રમો એ આત્મસન્માનનું પ્રતીક છે'' માયા દેસાઈ

વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?
માયા નીતિન દેસાઈ, ઑથર ઑફ સોશિયલ મિડીયા ગ્રૂપ્સ,'યુગવંદના', મુંબઈ-મહારાષ્ટ્ર


વૃદ્ધાશ્રમ શબ્દ આવતાં જ ભવાં ઊંચા થઈ જાય છે. વગર વિચાર્યે આ સ્થિતિનું દોષારોપણ સંતાન પર થઈ જાય છે. વસ્તુસ્થિતિ વ્યક્તિદીઠ બદલાતી હોય છે. દર વખતે સંતાનો જ દોષી નથી હોતાં. 

આપણી હાલની સામાજિક વ્યવસ્થામાં એક કે બે સંતાનોનું ચલણ છે, મેડિકલ ક્ષેત્રે થતી પ્રગતિથી સરેરાશ આયુષ્ય વધ્યું છે પણ સંતાનો ત્રીસી વટાવ્યા બાદ થતાં હોવાથી તેમની સામાજિક,વ્યવસાયિક કારકિર્દી જ્યારે ટોચ પર હોય ત્યારે પાલકોની સંભાલ લેવાની જરૂર પડે છે.

આવે સમયે સંતાનો પોતે અથવા તેમનાં સંતાનો પરદેશ હોવાના સંજોગો સર્જાય છે. તે વખતે વડીલોની લાંબા સમય માટે કાળજી લેવાય એ અનિવાર્ય હોય છે, ત્યારે વૃદ્ધાશ્રમ એક ટૂંકા સમયનાં પર્યાય તરીકે ઉત્તમ સાબિત થાય છે. હાલમાં, ભારત ખાતે સારી સંભાળ લેનારા વૃદ્ધાશ્રમ વિકસી રહ્યા છે. એ ઘરનો પર્યાય ન હોઈ શકે પણ જ્યાં એક માત્ર સંતાન તેમની સાથે રહી શકે એમ ન હોય ત્યારે ઘરમાં ચાકરોની અનિશ્ચિતતા ભોગવવા કરતાં વૃદ્ધાશ્રમ સલામત ગણી શકાય. 

પતિ-પત્ની બંને જીવિત હોય ત્યારે વધુ અઘરું નથી હોતું પણ બેમાંથી એક રહી જતાં સંતાનોનાં જીવનમાં વડીલ અને સંતાનો બંનેને અનુકૂળ થવું અઘરું લાગે છે. તેથી આર્થિક સ્થિતિ અનુસાર ઉપલબ્ધ જુદાં જુદાં વૃદ્ધાશ્રમોમાંથી પસંદ કરી શકાય.

'સંતાનો જ વડીલોને સંભાળી નથી શકતાં' એવું વિચારતાં પહેલાં વડીલોએ પણ સમયાનુસાર 'સ્વીકાર' અને 'જતું કરવાની ભાવના' કેળવવી જરૂરી છે.વૃદ્ધાશ્રમ એ શરમનું ચિહ્ન નહીં પણ આત્મસન્માનનું પ્રતીક માનવામાં આવે એ જરૂરી છે. પોતાની જ રીતે, બાંધછોડ કર્યા વિના જીવવાનું તો ત્યાં પણ શક્ય નથી તેથી વૃદ્ધાશ્રમને એક માનભર્યાં મથકની ઓળખ મળે એ જરૂરી છે, નહીં કે વણજોઈતા વડીલોનું વામણું સ્થાન !


''વૃદ્ધાશ્રમોની જરૂર જ ના પડે તો કેવું ઉત્તમ''!!! નિશા બુટાણી

વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?
નિશા બુટાણી(ઇન્ટરનેશનલ ટ્રાન્સફૉર્મેશનલ કોચ, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ)


મારી માન્યતા મુજબ વૃદ્ધાશ્રમની જરૂર જ ના પડે તો કેટલું સરસ!!
જે બાળકોનાં માતા-પિતા જીવંત હોય તેમને ક્યારેય અનાથાશ્રમમાં જોયાં છે? તેવી જ રીતે જે માતા-પિતાને સંતાનો હોય તે વૃદ્ધાશ્રમમાં હોવાં જ ના જોઈએ. પણ અત્યારે ચાર સંતાનો હોય તેવાં માતા-પિતાને પણ આપણે વૃદ્ધાશ્રમમાં જોઈએ છીએ, તે ખૂબ જ દુઃખદ વાત છે. છતાં આવું બને છે અને આપણે તે સ્વીકારવું જ રહ્યું.

હું સૌરાષ્ટ્રના કેટલાક વૃદ્ધાશ્રમો સાથે ઘણાં વર્ષોથી જોડાયેલી છું એના આધારે એક વાત કહી શકું છું કે જે માતા-પિતાને તરછોડી દેવામાં આવે છે તેમનાં માટે આવા વૃદ્ધાશ્રમો આશીર્વાદરૂપ સાબિત થાય છે. જ્યાં તે લોકો જીવનનો છેલ્લો પડાવ માનભેર અને શાંતિથી જીવી શકે છે, પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે જિંદગીના બાકીના દિવસો વ્યતિત કરી શકે છે. જ્યારે પણ હું કોઈ વૃ્દ્ધાશ્રમની મુલાકાતે જાઉં છું ત્યારે એકવાર તો એમ થાય કે સારું છે કે આવી કોઈ જગ્યા છે જ્યાં વડીલો પોતાના બાકીના દિવસો સ્વમાન સાથે પસાર કરી શકે છે, જો વૃદ્ધાશ્રમો ના હોત તો આ લોકોને કદાચ રસ્તે રઝળવાનો વારો આવ્યો હોત.

એકવાર એક વૃદ્ધાશ્રમની મુલાકાત દરમિયાન મારી મુલાકાત 76 વર્ષનાં એક બા સાથે થઈ, પગે સાવ થાકી ગયેલાં. એમની સાથે વાત કરતા ખબર પડી કે એ અહીં આવ્યાં તે પહેલાં પોતાના દીકરા સાથે કોઈ મોટા શહેરમાં બે રૂમના ફ્લેટમાં રહેતાં હતાં. એક રૂમ દીકરા-વહુનો અને બીજો રૂમ તેમનાં બે પૌત્રનો. પોતે સાવ નાનકડા રસોડામાં સૂતાં. એમને તેનાથી પણ કાંઈ વાંધો નહોતો પણ ઘરમાં કોઈ ને કોઈ વાતે ઝઘડા થયા કરતા, જેનાથી તેમને બહુ દુઃખ થતું. બીજું, તેઓ ફ્લેટમાં ચોથા માળે રહેતાં હતાં, લિફ્ટ નહોતી એટલે તેઓ થોડીવાર ખુલ્લી હવામાં બેઘડી શ્વાસ લેવા પણ જઈ શકતાં નહોતાં. 

હવે તેઓ આ વૃદ્ધાશ્રમમાં બીજા એક બેન સાથે એક રૂમમાં રહેતાં હતાં. આશ્રમમાં મોટો બગીચો છે, ત્યાં બેસીને અમે વાતો કરતાં હતાં, ત્યારે તેમણે મારો હાથ પકડીને કહ્યું, ''દીકરી, અહીં બધું સારું છે, બધાં સાથે મળી દરરોજ સત્સંગ કરીએ , બેઠાં-બેઠાં ક્યારેક નાનું-મોટું કામ કરી દઈએ. અહીં બધાં અમારું બહુ ધ્યાન રાખે છે, જમવાનું પણ ખૂબ સરસ હોય છે, પણ માને તો દીકરાની યાદ આવે ને!!'' એટલું કહેતાં તો તેમની આંખોમાંથી આંસુ સરી પડ્યાં.

એ આંસુ સુખનાં હતાં કે દુઃખનાં, એ સમજવું મારા માટે અઘરું હતું. સુખ એ વાતનું કે પોતે માનભેર પોતાના અંતિમ વર્ષો ખૂબ સારી રીતે વિતાવી રહ્યાં હતાં અને દુઃખ એ વાતનું કે પોતાનાં બાળકોથી દૂર હતાં. 

આ વાત પરથી એટલું તારણ નીકળી શકે કે વૃદ્ધાશ્રમોની જરૂર જ ના પડે તો અતિ ઉત્તમ. પણ જો પડે અને વૃદ્ધાશ્રમો જ ના હોય તો આ મંજુબેન અને એમનાં જેવાં બીજા ઘણાં વડીલો જાય તો જાય ક્યાં?

''સંંતાનોને સંપત્તિ નહીં આપો તો ચાલશે પણ મૂલ્યોનો વારસો જરૂર        આપો''વૈભવી જોષી

વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?
વૈભવી જોષીઃ લેખક,વક્તા,સામાજિક  કાર્યકર, સિડની-ઓસ્ટ્રેલિયા

મારા મતે, વૃદ્ધાશ્રમ એટલે વરવા સમાજની વરવી વાસ્તવિકતા કે જે આજના સાંપ્રત સમયમાં સ્વીકાર્યા વગર છૂટકો નથી. પણ આજે મારે એક અલગ જ વાત કરવી છે. આજે મારે ખાસ વડીલોને એક નમ્ર વિનંતી કરવી છે. આપણા સમાજમાં વર્ષોથી એક રીત ચાલતી આવી છે કે માતા-પિતાને હંમેશાં બસ પોતાનાં સંતાનોને બધું જ આપી દેવું હોય છે. તેઓ એક જ આશા રાખતા હોય છે કે એમનાં જીવતે જીવ એમનાં સંતાનો થાળે પડી જાય કે સારા ઠેકાણે ગોઠવાઈ જાય. 

વડીલોની આ લાગણીની હું અંતરમનથી કદર કરું છું પણ એ સાથે જ એટલું ચોક્કસ કહીશ કે તમે તમારા વ્યવસાયમાંથી નિવૃત્ત થાઓ એ પછીનાં વર્ષો કેવી રીતે પસાર કરશો તેનું સુદ્રઢ આયોજન ચોક્કસ કરશો. પાછલાં વર્ષોમાં સંતાનો કે બીજા કોઈની સામે હાથ ન લંબાવવો પડે અને તમારું પેન્શન કે અન્ય વ્યાજે મૂકેલી રકમથી તમને તકલીફ ન પડે એનું ધ્યાન રાખશો.
 
ખાસ કરીને, જેમ-જેમ ઉંમર વધશે તેમ તેમ આરોગ્ય સંબંધિત ખર્ચાઓ પણ વધશે. તમારી જે કોઈ પણ સંપત્તિ કે વીમા-પોલીસીની રકમ વગેરે હોય તે બધું જ તમારી પાસે હાથવગું રાખશો. હા, વસિયતનામું કરીને રાખવું એ સારી વાત છે પણ એ બધાનો અમલ આપની વિદાય પછી જ થાય એવી ગોઠવણ કરવાનો આગ્રહ રાખશો.

આવાં અમુક પગલાં લેશો તો કદાચ વૃદ્ધાશ્રમમાં જવાની જરૂર નહીં પડે. જો કે, હું છેલ્લા ઘણા સમયથી સાંભળું છું કે આવા કિસ્સાઓમાં મોટાભાગે દીકરાને દોષ દેવામાં આવે છે પણ હું એટલું ચોક્કસ કહીશ કે એમાં આવનારી વહુનો પણ એટલો જ ફાળો ગણવો રહ્યો. કેમ કે દીકરો કોઈ દિવસ લગ્ન પહેલાં આવું પગલું નથી ભરતો તો શા માટે આવા કિસ્સાઓ લગ્ન પછી જ બનતા હોય છે? એ વાત પણ એટલી જ વિચાર માગી લે તેવી છે. જો કે, આ વાત દરેક કિસ્સામાં લાગુ ન પણ પડે અને દરેક વખતે વહુનો કે સંતાનોનો જ વાંક હોય એ પણ જરૂરી નથી, તેમ છતાં ઘણીવાર અમુક કિસ્સામાં કે જેમને આગળપાછળ કોઈ ના હોય એમને માટે વૃદ્ધાશ્રમ આશીર્વાદ સમાન પણ સાબિત થતા હોય છે અને ઘણીવાર વડીલો એમની મરજીથી ત્યાં રહેવાનું પસંદ કરતા હોય છે.

છેલ્લે, એટલું ચોક્કસ કહીશ કે સંતાનોને તમારો સંપત્તિનો વારસો નહીં આપો તો ચાલશે પણ સંસ્કારો અને જીવનનાં મૂલ્યોનો વારસો ચોક્કસ આપજો જેથી ઘડપણમાં સંતાનો માતા-પિતાનો આધાર બને.

યુએસએમાં ઍડલ્ટ્સ માટેનાં ડે-કેર સેન્ટરની વ્યવસ્થા

વૃદ્ધાશ્રમોઃ સમાજનું કલંક કે આશીર્વાદ?
પ્રો.ડૉ.દીપિકાબેન શાહઃ નિવૃત્ત અધ્યાપક,ન્યૂજર્સી,યુએસએ.

  • યુએસએમાં સરકાર ઍડલ્ટ્સને માટે કઈ રીતે ઉપયોગી બને છે?

હું ન્યૂજર્સીમાં રહું છું. અહીં સરકાર દ્વારા ઍડલ્ટ્સની સંભાળ કેવી રીતે લેવાય છે તે મેં જોયું છે. 55 વર્ષની ઉંમર પછી દરેક નાગરીક સરકારની સંભાળ હેઠળ આવે છે.
અહીં સરકાર તેમની સંભાળ લે છે. તેમની આર્થિક જરૂરિયાતો તેમ જ મેડિકલ સમસ્યાઓમાં મદદ કરે છે. અહીં ત્રણ અલગ-અલગ પ્રકારની વ્યવસ્થા હોય છેઃ-
1) નર્સિંગ હોમ  (2) સિનિયર સેન્ટર (3) ઍડલ્ટ મેડિકલ ડે-કેર સેન્ટર.
(1) નર્સિંગ હોમમાં મોટાભાગે વધુ મોટી ઉંમરના અશક્ત વૃદ્ધજનોની સ્વાસ્થ્ય સંભાળ સાથેનાં રહેઠાણોની વ્યવસ્થા હોય છે.
(2) આ વ્યવસ્થામાં સિનિયર્સ અને ઍડલ્ટ લોકો માટેની સામાજિક સેવાઓ હોય છે.
(3) ઍડલ્ટ મેડિકલ ડે-કેર સેન્ટરમાં રહેઠાણ સિવાયની આખા દિવસ માટેની સેવાઓ આપવામાં આવતી હોય છે. આ બધી સેવાઓ પ્રોફેશનલ સ્ટાફ દ્વારા આપવામાં આવતી હોય છે. ઍડલ્ટ્સની રોજની જરૂરિયાતો જેવી કે, સ્વાસ્થ્યપ્રદ પોષક ખોરાક, સામાજિક અને મનોરંજન કાર્યક્રમો અને મેડિકલ-ચેકિંગ તેમ જ દવાઓ પૂરી પાડવામાં આવતી હોય છે.
આ સેન્ટર દ્વારા સેન્ટરની સભ્ય હોય તેવી વ્યક્તિઓને ટ્રાન્સપોર્ટેશનની સેવા આપવામાં આવે છે. 

અહીં ડૉક્ટરની મુલાકાત માટેની વ્યવસ્થા હોય છે અને નર્સિંગ સેવા મળે છે જે ડૉક્ટર્સ દ્વારા સૂચવવામાં આવી હોય છે. જરૂર પડે તો નિષ્ણાત ડૉક્ટર્સ પાસે લઈ જવાની વ્યવસ્થા પણ હોય છે. 

અહીં એડમિશન માટે તમારે એક તૈયાર ફોર્મ ભરવાનું હોય છે અને તે માટે તમારા કાઉન્ટીની પરમિશન લેવાની હોય છે તે પછી પ્રવેશ મળી શકે છે અને તમે તેના સત્તાવાર રીતે સભ્ય બની  જાઓ છો
 
હું પણ અમારા મિડલેક્સ કાઉન્ટીમાં આવેલા સેન્ટરની સભ્ય છું . તેઓ કઈ રીતે કાર્ય કરે છે અને સંભાળ રાખે છે તે મેં જોયેલું છે. આભાર.
                              

જાણો, વૃદ્ધજનો વિશેની કેટલીક હકીકતો...

  • સમગ્ર વિશ્વમાં વૃદ્ધજનોની સંખ્યામાં વધારો થયો છે. એક સર્વે અનુસાર, 2015માં સમગ્ર વિશ્વમાં વૃદ્ધજનોનું પ્રમાણ અંદાજે 900 મિલિયનનું હતું, જે વધીને 2050માં લગભગ 2 બિલિયન થઈ જશે તેવું માનવું છે.
  • ભારતમાં કેન્દ્રિય સ્વાસ્થ મંત્રાલયના એક રિપોર્ટ અનુસાર 2011ની ગણતરી મુજબ આપણા દેશમાં વૃદ્ધજનોનું પ્રમાણ અંદાજે 10 કરોડનું હતું જ્યારે એક ગણતરી મુજબ 2050 સુધીમાં તે વધીને અંદાજે 31 કરોડથી વધુ થઈ જશે. 
  • આર્થિક દ્રષ્ટિએ ગરીબ  અને મધ્યમ દેશોના વૃદ્ધજનો વધુ મુશ્કેલીઓ સહન કરી રહ્યા છે.
  • બાળકોની જેમ વૃદ્ધોને પણ વાતાવરણમાંથી પણ જલદી ચેપ લાગતો હોય છે. 
  • સમગ્ર વિશ્વમાં વૃદ્ધો માટે તબીબી-સારવાર બહુ મોંઘી છે અને એટલી સુગમ અને સારી નથી. 
  • સમગ્ર વિશ્વમાં કેટલાક વૃદ્ધાશ્રમો, ઑલ્ડ-એજ સેન્ટરો, નર્સિંગ હોમ અને કેર સેન્ટરોમાં વૃદ્ધોની શારીરિક-માનસિક સતામણી થતી હોય છે.
  • સમગ્ર દુનિયામાં વૃદ્ધજનો બહુ એકલવાયું જીવન જીવી રહ્યા છે.
  • સમાજમાં વૃદ્ધજનોનું માન-સન્માન વધે અને બાળકોના સંસ્કાર-ઘડતરમાં તેમનો સહયોગ વધે તે માટે દર વર્ષે 1 ઑક્ટોબરના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય વૃદ્ધજન દિવસ ઉજવવામાં આવે છે જેની જાહેરાત 14 ડિસેમ્બર-1990માં યુએનએ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
  • આ બધાં કારણોસર, ખાસ કરીને વૃદ્ધોનું સ્વાસ્થ્ય સચવાઇ જાય તે દ્રષ્ટિએ 14ડિસેમ્બર-2020ના રોજ ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ જનરલ ઍસેમ્બ્લી દ્વારા 2021થી 2030ના દસકાને 'ડેકેડ ઑફ હેલ્ધી એજિંગ'-'સ્વસ્થ વૃદ્ધાવસ્થા' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.  આ દસકો જાહેર થયો ત્યારે કોવિદ-19ની શરૂઆત થયેલી એટલે આ મહામારી દરમિયાન પણ વૃદ્ધોના સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે સાચવવું તેની ગાઈડલાઇન દરેક દેશની સરકાર, સમાજ, સામાજિક,ખાનગી સંસ્થાઓ, પ્રાયમરી આરોગ્ય કેન્દ્રો તેમજ વૃદ્ધોની સંભાળ લેતાં કેન્દ્રો માટે બહાર  પાડવામાં આવી હતી. 
  • આ દરમિયાન એવું પણ નક્કી થયું કે આ દસકા દરમિયાન સમગ્ર વિશ્વમાં વૃદ્ધજનો વિશે વિચાર કરવામાં આવશે અને વૈશ્વિક સ્તરે બધા દેશો સંગઠિત થઇને એક ગ્લોબલ પ્લેટફોર્મ તૈયાર કરવામાં આવશે કે જ્યાંથી કોઈપણ દેશના વૃદ્ધજનો અંગેની માહિતી મળી રહે. 
  • આને કારણે, સમગ્ર વિશ્વમાં વૃદ્ધજનોની સંભાળ માટે જાગૃતિ આવી છે. પાશ્ચાત્ય દેશોમાં તો વૃદ્ધોની જવાબદારી સરકાર ઉપાડે છે અને બાળકો તો 18 વર્ષ પછી પગભર થતાં જ અલગ રહેતાં હોય છે.ઘરના વડીલો પોતે સ્વસ્થ હોય ત્યાં સુધી તો કામકાજ કરીને જીવન પસાર કરતા હોય છે પરંતુ નિવૃત્ત થઈ ગયા પછી તેઓ એકલા પડી જતા હોય છે એટલે ત્યાં તેમને માટેની વિવિધ પ્રકારની વ્યવસ્થા તૈયાર કરવામાં આવી છે જેના વિશે તમે આ લેખના ઓપિનિયન સેક્શનમાં વાંચશો.

        વૃદ્ધાવસ્થા એ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક પડકાર છે...
        તમે એ પડકારને ઝીલવા તૈયાર છો ?
        તો આવો, આપણે સહુ વચન લઈએ,
        ''કોઈપણ સંજોગોમાં 
         આપણે આપણાં માતા-પિતાની સંભાળ લઈશું''.